پنجشنبه بیستم دی 1386
توضیح
عربشاهی
پنجشنبه بیستم دی 1386
طراحی آموزشی
نمونه شماره 1: طرح درس بازنويسي شده درس فيزيک (1)
شماره :
تاريخ :
نام درس: فيزيک
موضوع درس: جريان الکتريکي
(عنوان اصلي)
هدف کلي درس: آشنايي با جريان الکتريکي و کاربر آن
مدت جلسه:20 دقيقه
طراح:
عناوين فرعي يا رئوس مطالب
1. جريان الکتريکي
2. شدت جريان الکتريکي
3. رابطه و يکاي جريان الکتريکي
4. طريقه استفاده از آمپرسنج در يک مدار ساده
هدفهاي جزئي
دانش آموزان در فرآيند آموزش بايد:
1. با مفهوم جريان الکتريکي آشنا شوند.
2. با مفهوم شدت جريان الکتريکي آشنا شوند.
3. رابطه و يکاي جريان الکتريکي را بفهمند.
4. با آمپرسنج و کار آن و نحوه ي قرار گرفتن آن در مدار آشنا شوند.
هدفهاي رفتاري
پس از پايان آموزش از دانش آموزان انتظار مي رود بتوانند:
1. با توجه به مطالب کتاب جريان الکتريکي را در يک سطر تعريف کنند.
2. شدت جريان الکتريکي را در چند جمله توضيح دهند.
3. رابطه و يکاي شدت جريان را در دو سطر بنويسند.
4. آمپرسنج را در مدار قرار داده و شدت جريان مدار را اندازه گيري کنند.
5. چند کاربرد مدار الکتريکي در اطراف خود را بيان کنند.
حيطه سطح
شناختي - دانش
شناختي - درک و فهم
شناختي - کاربرد
شناختي - کاربرد
شناختي - کاربرد
رفتار ورودي
از دانش آموزان انتظار داريم براي شروع درس جديد:
1- يا اجسام رسانا و نارسانا آشنا باشند.
2- با الکترونهاي آزاد آشنا باشند.
3- با اختلاف پتانسيل الکتريکي و وسيله اندازه گيري آن آشنا باشند.
4. با مواد و نقش آن در مدار آشنا باشند.
5. مدار ساده را به راحتي بسازند.
ارزشيابي تشخيصي
سؤالهاي زير را پاسخ دهيد:
1. مواد رسانا و نارسانا را با ذکر مثال تعريف کنيد.
2. علت رسانش در مواد رسانا چيست؟ در چند جمله توضيح دهيد.
3. عامل شارش بار الکتريکي چيست؟ در دو سطر بنويسيد
4. کار مولد در مدار چيست؟ در دو سطر توضيح دهيد.
5. کار مولد در مدار چيست؟ در دو سطر توضيح دهيد.
نتيجه
در صورتي که به سؤالهاي ارزشيابي تشخيصي پاسخ دهند. آماده يادگيري مطالب جديد خواهند بود.
فعاليت هاي آموزشي
فعاليت هاي معلم (مراحل تدريس)
الف) آمادگي و ايجاد انگيزه:
سلام و احوال پرسي، حضور و غياب، پرسش از درسهاي قبلي
ب) معرفي درس جديد:
هدفهاي درس جديد و انتظارات معلم از دانش آموزان بيان مي شود.
1.ايجاد سؤال و عدم تعادل در دانش آموزان
2. گوش کردن به پاسخ دانش آموزان و يادداشت آنها بر روي تخته سياه
3. گروه بندي دانش آموزان و راهنمايي آنها به منظور همياري و کاوشگري
4. نظارت بر کار گروهي و کاوشگري دانش آموزان
5. جمع بندي و نتيجه گيري از فعاليت دانش آموزان
6. ارائه تکاليف و تعيين فعاليت هاي تکميلي
فعاليت هاي دانش آموزان
1. پاسخ به سؤالهاي درس گذشته
2. پاسخ به سؤالهاي معلم
3. شرکت فعالانه در کلاس
4. يادداشت مطالب مطرح شده در کلاس
5. مطالعه ي دقيق متن درس
6 . مشارکت در بحث و همکاري با گروه
7. مطالعه، کاوش در زمينه ي سؤالهاي مطرح شده ي معلم و کتاب
8. اظهار نظر در زمينه ي مطالب معلم، دانش آموزان
9. انجام فعاليت هاي کاوشگر فردي و گروهي
روش تدريس
سخنراني
پرسش و پاسخ
کاوشگري
همياري
وسايل و مواد آموزشي
تخته
ولت سنج
آمپرسنج
لامپ - سيم
مدار- پوستر
مواد - کتاب
ارزشيابي پاياني
به سؤالهاي زير پاسخ دهيد:
1. شدت جريان الکتريکي را تعريف کنيد و رابطه آن را در چند جمله بنويسيد.
2. اگر مدار باز باشد، مفهوم آن چيست؟ نظر خود را در دو سطر بنويسيد.
3. چرا يک قطعه سيم به تنهايي حامل جريان الکتريکي نمي باشد؟ با توجه به بحث کلاس و متن کتاب درسي نظر خود را با دلايل مستند در سه سطر بنويسيد.
4. در يک مدار الکتريکي در مدت 5 ثانيه مقدار 75 کولن بار شارش مي يابد، شدت جريان الکتريکي مدار را محاسبه کنيد و واحد آن را بنويسيد.
فعاليت هاي تکميلي
1.آزمايشهاي کتاب را در منزل انجام دهيد و نتايج آنها را بنويسيد و در جلسه آينده با خود به کلاس بياوريد.
2. به سؤالهاي صفحه ..... کتاب پاسخ دهيد و با خود در جلسه آينده به کلاس بياوريد.
نقد و بررسي طرح درس شماره 2 در درس فيزيک (1)
هميشه الزامي نيست که طرح درس به صورت جدول تنظيم شود؛ اما توجه به سازه هاي اصلي يک طرح و سازماندهي منظم آن از اصولي است که طراح هميشه بايد در هسته مرکزي تهيه و تنظيم طرح درس قرار دهد. طرح درس حاضر يکي از طرحهاي ضعيف به دليل ساختار، نظم و مفاهيم مي باشد. ايرادهاي وارد بر طرح عبارتند از:
1- طراح در اولين گام طراحي خود وسايل مورد نياز را مطرح ساخته است، در حالي که وسايل آموزشي زماني قابل انتخاب هستند که موضوع درس، اهداف و فعاليت هاي آموزشي دقيقاً مشخص شده باشند.
2- بسياري از معلمان در فرآيند طراح تفاوت بين طرح درس و سناريوي تدريس را نمي دانند. طرح درس چهارچوب پيش بيني شده اي است که با توجه به زمان و امکانات موجود، براي اجرا و بهبود کيفيت آموزشي ترسيم مي گردد. در حالي که سناريو و توضيح و تشريح صحنه هاي اجرا مي پردازد و مفصّل تر از طرح درس مي باشد. معمولاً معلمان خوب و با تجربه پس از تهيه و تنظيم طرح درس، به نوشتن سناريوي تدريس خود در فرآيند اجرا مي پردازند. طرح درس حاضر بيشتر سناريوي اجراي معلم در موضوع مورد نظر است تا طرح درس.
3- در قسمت بررسي تکاليف و پرسش از درس قبل، چهار دقيقه زمان در نظر گرفته شده است؛ اما در مقابل، فعاليت هاي زيادي پيش بيني شده است. اصولاً با تعداد دانش آموزاني که در کلاسهاي درس وجود دارند، چگونه ممکن است يک معلم در چهار دقيقه هم تکاليف دانش آموزان را بررسي کند و هم طرح سؤال نمايد و هم پاسخهاي داده شده را بررسي و ارزيابي کند؟ متأسفانه اغلب موارد واقعيتهاي موجود در محيط آموزشي را ناديده مي گيريم و به صورت ايده آل مطالب خود را تنظيم مي کنيم.
بايد توجه شود وقتي تکاليف و تمرينهاي خارج از کلاس ارزشمند هستند، که معلم تک تک تکاليف دانش آموزان را بررسي نمايد و به چگونگي انجام آنها به صورت کتبي بازخورد نشان دهد. نگاه کردن به تکاليف و يا احياناً خط کشيدن بر روي آنها، هرگز بررسي تکاليف محسوب نمي شود. در صورت وقوع چنين وقوع چنين حادثه اي، دانش آموزان در مي يابند که معلمان هرگز فرصت بررسي تکاليف را ندارند، در نتيجه در انجام آن دقت به خرج نمي دهند.
4- در قسمت مرور درس قبل ( بند 3 طرح درس)، طراح تأکيد دارد که «هميشه قبل از مطرح کردن درس جديد، درس جلسه ي قبل بايد مرور شود». اين عمل را هميشه الزامي نيست و حتي فرصتهاي فعاليت هاي آموزشي را ز معلم خواهد گرفت. مرور درس قبل زماني الزامي است که درس قبل «رفتار ورودي» يا «پيش نياز» درس جديد باشد؛ زيرا اگر مفاهيم آن آموخته نشده باشد، فهم درس جديد با مشکل روبرو خواهد شد. بنابراين به جاي مرور درس قبل، طراح بهتر است عنوان «تعيين رفتار ورودي» و «ارزشيابي تشخيصي» را مطرح سازد. حال چه اين رفتار ورودي درس قبلي باشد يا مطالب آموخته شده ي دانش آموز در سالهاي گذشته.
5- در بند 5 يعني شروع درس جديد بهتر است طراح به تفکيک به فعاليت هاي آموزشي معلم و دانش آموزان اشاره کند و تنها بر روي فعاليت معلم متمرکز نشود.
6- معلمان عزيز، بايد توجه کنند که در فرآيند آموزش چيزي به عنوان وسايل کمک آموزشي نداريم. وسايل مورد نيز، وسايل آموزشي (Instrucional Media)، که معمولاً حاوي يا حامل پيامهاي آموزشي مي باشند. اگر در محيط آموزشي نباشند و در فرآيند فعاليت هاي آموزشي به کار گرفته نشود، آموزشي صورت نخواهد گرفت، به عبارت ديگر وسايل آموزشي به مجموعه ي امکاناتي اطلاق مي شود که شرايطي را به وجود مي آورند تا تحت آن شرايط يادگيري بهتر، سريعتر و پايدارتر صورت گيرد.
7- در فرآيند آموزش، بنا به گفته ي طراح درس، از «پرسش و پاسخ» استفاده مي شود. اگرچه اين روش، روش خوبي است؛ اما در درس فيزيک بهتر است از روشهاي آزمايشگاهي، کارگاهي و کاوشگري استفاده شود، تا خود دانش آموزان چه به صورت فردي و چه به صورت گروهي به مطالعه و تحقيق بپردازند. هر اندازه معلم دانش آموزان را به سوي حل مسأله و کاوشگري سوق دهد، يادگيري مؤثرتر و لذت بخش تر براي دانش آموزان خواهد شد.
8- در سراسر نوشته هاي اين معلم عزيز يک نوع تأکيد بر «معلم - محوري» مشاهده مي شود. اين مسأله با رويکردهاي جديد تدريس تناقض دارد.
9- در تمام موارد به کلي گويي پرداخته شده است. دقيقاً مشخص نشده است که معلم چگونه و از چه امکاناتي در فرآيند آموزشي بهره مي جويد و دانش آموزان براي رسيدن به اهداف آموزشي چه نوع فعاليت هايي را بايد انجام دهند و اصولاً در اين طرح درس حرفي از هدفهاي آموزشي به ويژه هدفهاي رفتاري که عامل و تعيين کننده ي فعاليتها و ارزشيابي معلم است، به ميان نيامده است. معلمان عزيز بايد بدانند که «تا رهروي نداند که به کجا خواهد رفت، هرگز به جايي نخواهد رسيد». لذا يکي از سازه ها و عناصر مهم طرح درس تعيين اهداف نهايي، جزئي و رفتاري است، تا بر اساس آنها بتوان ساير عوامل و عناصر مانند روش، وسايل و غيره را معين کرد. در طرح درس نمونه شماره 2 بازنويسي شده، سعي شده است براساس نوشته ي خود معلم، طرح درسي نه به صورت جدول، بلکه به صورت معمولي تنظيم شود تا شايد راهنماي مناسبي براي اين دسته از معلمان قرار گيرد. طرح درس تنظيم شده، به دليل عدم دسترسي به منبع درس، صرفاً بر اساس نوشته هاي معلم اين درس، طراحي شده است.
منابع
1- بيلر، رابرت (1368). کاربرد روانشناسي در آموزش، ترجمه ي پروين کديور، (جلد 1 و 2) تهران : مرکز نشر دانشگاهي
2- سيف، علي اکبر(1379). روانشناسي پرورشي (ويرايش جديد)، تهران: انتشارات آگاه
3- شعباني، حسن (1382). مهارتهاي آموزشي و پرورشي (چاپ هفدهم)، تهران: سازمان سمت
4- شعباني، حسن(1382). مهارتهاي آموزشي (چاپ اول)، تهران: سازمان سمت
5- شعباني، حسن (1382). روش تدريس پيشرفته، تهران: سازمان سمت
6- کالاهان، جوزف اف و لئونارد اچ. کلارک (1368) آموزش در دوره متوسطه، ترجمه ي جواد طهوريان، مشهد : انتشارات آستان قدس رضوي
7- گروئلند، نرمان اي (1363). هدفهاي رفتاري براي تدريس و ارزشيابي، (ترجمه امان الله صفوي، تهران : انتشارات کاوش)
پایان
پنجشنبه بیستم دی 1386
طراحی آموزشی
نمونه شماره 2: طرح درس بازنويسي شده
مشخصات کلي
طرح درس شماره:
تعداد دانش آموزان:
ماده درسي : ادبيات فارسي (1)
موضوع درس : فرهنگ برهنگي و برهنگي فرهنگي
مدت جلسه:
تاريخ اجرا:
هدف کلي
دانش آموزان با ارزشهاي اجتماعي، فرهنگي و هنري و کارکرد ارزش ملي و مذهبي در نوع پوشش و حجاب آشنا شوند.
رئوس مطالب
1. تبيين جايگاه انسان از ديدگاه اسلام و جهان غرب
2. معرفي دو تن از نويسندگان ايراني و خارجي
3. واژه ها و ترکيبات و عبارات دشوار
4. تقويت باورهاي اعتقادي
5. معرفي برخي آثار نويسندگان درباره ي حجاب
هدفهاي جزئي
1. دانش آموزان با تبيين جايگاه انسان از ديدگاه اسلام و جهان غرب آشنا شوند.
2. دانش آموزان با آثار و شخصيت غلامعلي حداد عادل به عنوان يکي از متفکران معاصر ايران، و آندرسن داستان نويس کودکان و نوجوانان آشنا شوند.
3. دانش آموزان با واژه ها و ترکيبات و عبارات دشوار متن آشنا شوند.
4. باورهاي اعتقادي و ارزشهاي ملي و مذهبي دانش آموزان تقويت گردد.
5. دانش آموزان با آثار نويسندگان درباره ي حجاب آشنا شوند.
هدفهاي رفتاري
پس از پايان آموزش از دانش آموزان، انتظار مي رود بتوانند:
1. تفاوت عمده ي ديدگاه غرب و فرهنگ اسلامي را درباره انسان مقايسه کنند و در چند سطر بنويسند. (شناختي – تجزيه و تحليل)
2. لزوم رعايت حجاب را در فرهنگ اسلامي با ذکر دلايل، توضيح دهند. (شناختي - ارزشيابي)
3. سه تن از نويسندگان (ايراني و خارجي) را نام برده و آثار آنها را ذکر نمايند. (شناختي – دانش)
4. متن درس را به روشي مؤثر و القائي و بدون غلط بخوانند. (شناختي – کاربرد)
5. برخي از واژه ها و عبارات دشوار متن را مانند: تمتّع، افراط، تفريط، مستهلک و ... به درستي معنا نمايند. (شناختي – درک و فهم)
6. محتواي درس را در دو سطر خلاصه نمايند. (شناختي – درک و فهم)
7. برخي آرايه ها نظير عکس را مشخص کنند. (شناختي – درک و فهم)
روش تدريس
از «الگوي تفکر انتقادي» و «روش استقرايي» و طراحي کارول هلمبرگ که بر مبناي «روش پرسش و پاسخ » است، استفاده مي شود.
رسانه هاي آموزشي
تخته سياه و گچ، کتابهايي نظير، فرهنگ برهنگي و برهنگي فرهنگي، حجاب شهيد مطهري، 44 قصه از کريستين آندرسن، زيور عفاف ستار هدايت خواه و فيلم داستان کتاب
قبل از شروع درس (زمان 3 دقيقه)
سلام و احوالپرسي، حضور و غياب و بررسي تکاليف، دقت در وضع جسمي و روحي دانش آموزان
تعيين رفتار ورودي
1. دانش آموزان بايد با مفهوم فرهنگ و برهنگي آشنا باشند.
2. دانش آموزان بايد با فرهنگ اسلامي و فرهنگ غرب تا حدي آشنا باشند.
ارزشيابي تشخيصي (زمان 5 دقيقه)
1. مفهوم فرهنگ در 6 سطر توضيح دهيد؟
2. برهنگي چيست؟ در چند جمله توضيح دهيد؟
3. فرهنگ اسلامي را با فرهنگ غربي مقايسه کنيد و در سه سطر بنويسيد؟
ادامه نمونه شماره 2: طرح درس بازنويسي شده
فعاليت هاي آموزشي
آماده سازي و ايجاد انگيزه (زمان 5 دقيقه)
فعاليت هاي معلم
1. طرح سؤال و نشان دادن تصاويري از نوع پوشش مردم در کتاب فرهنگ برهنگي به منظور عدم تعادل در دانش آموزان
2. طرح سؤالهايي نظير: فرهنگ چيست؟ فرهنگ و لباس چه ارتباطي با هم دارند؟ پوشيدن لباس چه مزايايي دارد؟
3. ايجاد بحث و چالش در کلاس درس
4. هدايت بحث و پاسخ به سؤالهاي دانش آموزان با دلايل مستند و منطقي
فعاليت هاي دانش آموزان
1. بحث در مورد تصاوير نشان داده شده
2. پاسخ به سؤالهاي مطرح شده
3. اظهار و بحث در مورد پاسخهاي داده شده به صورت منطقي
4. رعايت نوبت و نزاکت در فرآيند بحث و توجه به بحثهاي ديگران
فعاليت هاي آموزشي
ارائه درس
زمان: 10 دقيقه
فعاليت هاي معلم
1. توضيح در مورد آرايه عکس و کلمه ي «فرهنگ»
2. توضيح درباره ي رابطه ي فرهنگ با لباس
3. معرفي حداد عادل و سابقه ي فرهنگي او و کريستين آندرسن
4. مقايسه ديدگاه اسلام و غرب به انسان
5. سؤال از دانش آموزان در مورد واژه ها و ترکيبات
6. معرفي منابع مورد مطالعه ي دانش آموزان
7. پاسخ به سؤالهاي دانش آموزان
فعاليت هاي دانش آموزان
1. گوش دادن و توجه به مطالب معلم
2. پاسخ و اظهارنظر در مورد متن کتاب و توضيحات معلم
3. بحث در زمينه ي ديدگاه اسلام و غرب درباره ي انسان و نتيجه گيري از آن.
4. مشارکت فعال و نقد و بررسي اظهارات همکلاسي هاي خود
5. مطالعه منابع معرفي شده
6. طرح سؤال و مشخص کردن موضع نهايي خود در کلاس
فعاليت هاي آموزشي
جمع بندي و نتيجه گيري
زمان: 2 دقيقه
فعاليت هاي معلم
1. بيان فشرده ي مباحث مطرح شده
2. جمع بندي بحثهاي دانش آموزان
3. اظهار نظر درباره ديدگاههاي دانش آموزان و مطالب کتاب
فعاليت هاي دانش آموزان
1. بيان خلاصه بحثها
2. بيان مواضع خود در زمينه بحث مورد نظر
فعاليت هاي آموزشي
ارزشيابي پاياني درس
زمان: 3 دقيقه
فعاليت هاي معلم
1. از داستان خياطان حقه باز چه نکاتي را درمي يابيم؟
2. وظيفه ما در برابر تهاجم فرهنگي چيست؟ در سه سطر بنويسيد.
3. برداشت کلي خود را از درس در سه يا چهار سطر توضيح دهيد.
فعاليت هاي دانش آموزان
پاسخ به سؤالهاي مطرح شده
فعاليت هاي آموزشي
فعاليت هاي تکميلي
(تعيين تکليف)
زمان: 2 دقيقه
فعاليت هاي معلم
1. درس مورد نظر را مطالعه کنيد و به پرسشهاي کتاب پاسخ دهيد.
2. منابع معرفي شده مطالعه شود و از روي يکي از منابع معرفي شده، مقاله اي بنويسيد.
فعاليت هاي دانش آموزان
1. مطالعه کتاب و پاسخ به پرسشهاي کتاب در منزل
2. مطالعه منابع تعيين شده و نوشتن مقاله
3. طرح سؤال در صورت لزوم
نقد و بررسي طرح درسهاي درس فيزيک (1)
شماره 1: طراح درس ارائه شده توسط دبيرمحترم
عنوان کتاب : فيزيک (1) و آزمايشگاه
موضوع درس : جريان الکتريکي
نام درس:
فيزيک
مراحل تدريس
الف) آمادگي و ايجاد انگيزه:
سلام و احوالپرسي - حضور و غياب پرسش از دانسته هاي قبلي
ب) معرفي درس جديد:
با سؤالي در رابطه با درس جديد ايجاد انگيزه کرده و هدفهاي رفتاري درس را بيان مي کنيم.
ج) شروع درس جديد:
مطالب موجود در هدفهاي رفتاري را باز کرده و با کار گروهي آزمايش و تکرار و تمرين مي کنيم.
د) خلاصه درس :
تعاريف را به صورت خلاصه روي تخته نوشته تا دانش آموز نيز اين نکات را يادداشت کند.
ه) تکليف جلسه آينده:
در داخل کتاب
فصل سوم 3 موضوع:
جريان الکتريکي
روش تدريس
سخنراني
پرسش و پاسخ
کاوشگري
همياري
آزمايش و خطا
مواد آموزشي
تخته
ولت
سنج
آمپرسنج
لامپ - سيم
مدار- پوستر
مولد- کتاب
هدف کلي:
آشنايي با جريان الکتريکي و کاربرد آن
فعاليت
دانش آموزان
- شرکت در کار گروهي
- پاسخ به سؤالات معلم و شرکت فعالانه در فعاليت کلاسي
- در جاي مناسب نكته برداري از مطالب
- حل مسأله به صورت گروهي و فردي
فرصت
2 دقيقه
2 دقيقه
15 دقيقه
1 دقيقه
مدت جلسه:
20 دقيقه
ارزشيابي پاياني
1. شدت جريان الکتريکي را تعريف و رابطه آن را بنويسيد؟
2. اگر مداري باز باشد مفهوم آن چيست؟
3. چرا يک قطعه سيم به تنهايي حامل جريان الکتريکي نمي باشد؟
4. در يک مدار الکتريکي در مدت 5 ثانيه، مقدار 75 کولن بار شارش مي يابد، شدت جريان الکتريکي مدار را محاسبه کرده واحد آن را ذکر کنيد؟
ادامه طرح درس فيزيك
نام درس: فيزيک فصل سوم 3 موضوع : جريان الکتريکي
هدف کلي : آشنايي با جريان الکتريکي و کاربرد آن
مدت جلسه : 20 دقيقه
رئوس مطالب
1. جريان الکتريکي
2. شدت جريان الکتريکي
3. رابطه و يکاي جريان الکتريکي
4. طريقه استفاده از آمپرسنج در يک مدار ساده
هدفهاي جزئي
دانش آموز در حين درس :
1. با مفهوم جريان الکتريکي آشنا شود.
2. با مفهوم شدت جريان الکتريکي آشنا شود و رابطه و يکاي آن را بياموزد.
3. با آمپرسنج و کار آن و نحوه قرار گرفتن آن در مدار آشنا شود.
رفتار ورودي
از دانش آموزان انتظار داريم براي شروع درس جديد :
1. با اجسام رسانا و نارسا آشنا باشد.
2. با الکترونهاي آزاد آشنا باشد.
3. با اختلاف پتانسيل الکتريکي و وسيله اندازه گيري و وسيله اندازه گيري آن آشنا باشد.
4. با مولّد و نقش آن در مدار آشنا باشد.
5. مدار ساده را به راحتي بسازد.
ارزشيابي تشخيصي
از دانش آموزان انتظار داريم به سؤالات زير پاسخ دهند :
1. مواد رسانا و نارسانا را تعريف و مثالي بزنيد؟
2. علت رسانش بار در مواد رسانا چيست؟
3. عامل شارش بار الکتريکي چيست؟
4. کار مولّد در مدار چيست؟
نتيجه
در صورتي که دانش آموز به سؤالات ارزشيابي تشخيصي پاسخ دهند، آماده يادگيري مطالب جديد مي باشد.
هدفهاي رفتاري
از دانش آموزان در پايان درس انتظار داريم :
1. جريان الکتريکي را تعريف کنند.
2. شدت جريان الکتريکي را تعريف کنند.
3. رابطه و يکاي شدت جريان را بيان کنند.
4. آمپرسنج را در مدار قرار داده و شدت جريان مدار را اندازه گيري کنند.
5. چند کاربرد مدار الکتريکي در اطراف خود را بيان کنند.
(نتيجه بگيرند که هر جا جرياني برقرار است بايد مداري بسته شده باشد).
نام درس : فيزيک (1)
فصل سوم 3 موضوع :
مولد - جريان الکتريکي هدف کلي: آشنايي با مولد و جريان الکتريکي
مدت جلسه : 40 دقيقه
رئوس مطالب (مفاهيم)
1. با مولد و نقش آن در مدار آشنا مي شوند.
2. با مفهوم شدت جريان الکتريکي و فرمول آن آشنا مي شوند.
3. با وسيله اندازه گيري جريان الکتريکي و طرز قرار دادن آن در مدار آشنا مي شوند.
هدفهاي جزئي
دانش آموز در حين درس با مفاهيم زير آشنا مي شوند :
1. با رسم مدار و ساختن آن مدار را در مدار مشخص مي کنند و با نيروي محرکه و مولد آشنا مي شوند.
2. با تعريف و مفهوم جريان و شدت جريان الکتريکي آشنا شده و رابطه آن را مي آموزند.
3. با آمپرسنج و نحوه قرار گرفتن آن در مدارآشنا مي شوند.
4. اختلاف پتانسيل دو سر لامپ و مولد را اندازه گيري کرده با هم مقايسه مي کنيم.
رفتار ورودي
از دانش آموزان انتظار داريم براي شروع درس جديد :
1. با تعريف رسانا و نارسانا آشنا باشند و بتوانند از آنها مثال بزنند.
2. با مفهوم الکترونهاي آزاد آشنا باشند.
3. با اختلاف پتانسيل و وسيله اندازه گيري آن آشنا باشند.
4. با ايجاد بار الکتريکي در کره رسانا آشنا باشند.
5. بتوانند اجزاي مدار را کنار هم قرار داده و مدار ساده اي بسازند.
ارزشيابي تشخيصي ( پرسشهاي ملاکي )
از دانش آموزان انتظار داريم به سؤالات زير پاسخ دهند :
1. مواد رسانا و نارساناي الکتريکي را تعريف کنند و مثال بزنند.
2. علت شارش بار الکتريکي چيست؟
3. مفهوم اختلاف پتانسيل چيست؟
4. مدار الکتريکي شامل چه قسمتهايي است؟
5. کره اي خنثي را داراي بار الکتريکي کنيد.
نتيجه
+ ، + ، + ، + ، +
تذکر:
اگر دانش آموزان به سؤالات ارزشيابي تشخيصي پاسخ بدهند، آماده يادگيري مفاهيم جديد مي باشند.
ادامه طرح درس فيزيك
نام درس: فيزيک(1) فصل سوم 3 موضوع: جريان الکتريکي
هدف کلي: آشنايي با جريان الکتريکي و کاربرد آن
مدت جلسه: 20 دقيقه
هدفهاي رفتاري (اهداف عملكردي)
در پايان درس از دانش آموزان انتظار داريم كه بتوانند:
1- مدار الكتريكي را به راحتي آماده و ولت سنج و آمپرسنج را در مدار به كار ببرند.
2- اختلاف پتانسيل و نيروي محركه مولد را اندازه گيري مي كند و پي به اختلاف اين دو مي برد.
3- شدت جريان الكتريكي و رابطه آن را مي داند.
4- ياد مي گيرد كه در تمام وسايل الكتريكي كه در حال كار كردن است حتماً بايد مدار الكتريكي بسته شده باشد تا جريان الكتريكي برقرار باشد.
ارائه درس (مراحل تدريس)
الف) در كلاس:
1- انجام امور مقدماتي (آرايش كلاس-حضور و غياب و...)
2- انجام ارزشيابي تشخيصي (دادن برگه هاي امتحاني جلسه قبل)
3- ايجاد انگيزه براي معرفي درس جديد
4- تشكيل گروه
5- طرح سؤال- (چرا با زدن كليد لامپ روشن مي ماند؟)
6- انجام فعاليت گروهي (آوردن مدار الكتريكي)
7- اندازه گيري جريان و اختلاف پتانسيل توسط دانش آموزان
8- خلاصه درس و جمع بندي روي تخته
9- پاسخ به روش طرح شده اوليه
10- انجام ارزشيابي پاياني (به صورت پرسش و پاسخ)
ب) خارج از كلاس (تعيين تكليف):
تحقيق 6و7 كتاب را انجام دهيد.
فعاليت دانش آموزان
پاسخ سؤالات برگه توسط دانش آموزان
دانش آموزان در هر گروه با هم به اندازه گيري جريان و اختلاف پتانسيل مي پردازند و نتيجه گيري كنند.
مواد آموزشي
كتاب
پوستر
تخته
آمپرسنج
ولت سنج
مولد
لامپ
روش تدريس
- حل مسأله
- پرسش و پاسخ
- كاوشگري
- همياري
ارزشيابي پاياني
1- كار مولد در مدار چيست؟
2- نيروي محركه مولد را تعريف كرده چگونه آن را اندازه گيري مي كنند.
3- مدار ساده اي رسم كنيد و آمپرسنج در مدار قرار داده و ولت سنج در دو سر مولد قرار دهيد.
4- شدت جريان مداري 4 آمپر و زمان عبور جريان 2 دقيقه است. مقدار بار عبور كرده از مقطع رسانا چند كولن مي باشد.
نقد و بررسي طرح شماره 1 در درس فيزيک (1)
شماره جلسه در طرح مشخص نيست. بهتر است مشخص شود اين درس چندمين جلسه ي تدريس در طول ترم يا سال است. همچنين تاريخ تدريس در بالاي جدول طرح درس نوشته شود.
طرح در مجموع خوب تنظيم شده است. از نظر نگارش، سازماندهي و اختصار بسيار خوب مي باشد. توجه به نکات زير موجب بهتر شدن طرح خواهد شد:
1- در ستون «رئوس مطالب» چهار موضوع فرعي قيد شده است، در حالي که در ستون هدفهاي جزئي، فقط سه هدف جزئي نوشته شده است. هدفهاي موضوع دوم و سوم در هم ادغام شده اند. اگر «شدت جريان الکتريکي» و «رابطه و يکاي جريان الکتريکي» مجموعاً يک موضوع واحد درسي هستند، بايد در هم ادغام شوند وگرنه، اهداف جزئي آنها نيز بايد از هم تفکيک شوند.
2- ستون هدفهاي رفتاري بهتر است بلافاصله بعد از هدفهاي جزئي نوشته شود؛ زيرا طراح بايد هر هدف جزئي را به يک يا چند هدف رفتاري تبديل کند و در مقابل آن بنويسد، تا مشخص شود که کدام اهداف رفتاري مربوط به کدام هدف جزئي است، اين عمل سبب مي شود که به طور منظم و سيستماتيک بتوان فعاليت هاي آموزشي را دنبال کرد.
در نظامهاي آموزشي غير متمرکز، آنجا که محتواي يکساني به معلمان داده نمي شود و معلم خود بايد بر اساس رفتار ورودي و نتايج ارزشيابي تشخيصي، اولين گام آموزشي خود را شروع کند، معمولاً تعيين رفتار ورودي و ارزشيابي تشخيصي قبل از تعيين اهداف در طراحي مورد توجه قرار مي گيرد. يعني در جدول تنظيم طرح درس ابتدا «رفتار ورودي» براساس «موضوع» پيش بيني مي شود، سپس «ارزشيابي تشخيصي» قيد مي گردد و بعد رئوس مطالب، اهداف کلي، جزئي و رفتاري درس مشخص مي شود. در همه ي موارد سعي شود اهداف رفتاري بعد از هدفهاي جزئي نوشته شوند.
3- هدفهاي رفتاري نوشته شده، نسبتاً خوب تنظيم شده اند؛ ولي فاقد معيار مي باشند. مثلاً در هدف شماره 1 قيد شده است که «جريان الکتريکي را تعريف کنند» آيا در چند جمله يا چند سطر بايد تعريف کرد؟ دقيقاً معين نشده است. اگردانش آموزي در يک جمله تعريف کرد و دانش آموز ديگري به دليل تسلط و مطالعه بيشتر، در چهار يا پنج سطر، معلم چگونه پاسخ اين دو را ارزيابي خواهد کرد؟ لذا در نوشتن هدفهاي رفتاري علاوه بر به کارگيري افعال رفتاري شرايط و معيار هر هدف بايد مشخص شود. مخصوصاً اگر معيار مشخص نشود، معلم در ارزشيابي دچار مشکل خواهد شد.
4- سعي شود براي هر هدف جزئي، چند هدف رفتاري نوشته شود. هدفهاي رفتاري نوع فعاليت دانش آموزان و نتايج يادگيري را معين مي کنند و موجب اطمينان بيشتري در دستيابي به اهداف آموزشي مي شوند، ضعيف ترين طرح، اين است که براي هر هدف جزئي يک هدف رفتاري بنويسيم.
5- رفتار ورودي و ارزشيابي تشخيصي خوب تنظيم شده است. فقط در نوشتن سؤال نيز نوع رفتار و معيار بايد دقيقاً مشخص شود.
6- مراحل تدريس بسيار خوب و خلاصه نوشته شده است؛ اما تنها به فعاليت هاي معلم اشاره شده است. بهتر است «تجارب يادگيري» يعني فعاليت هاي آموزشي دانش آموزان نيز نوشته شود. البته براساس الگوي معلم - مداري و آموزش مستقيم، نمي توان ايرادي بر طرح وارد کرد؛ اما اگر به رويکردهاي جديد تدريس توجه شود، همچنان که خود تنظيم کننده ي طرح اشاره به کار گروهي و آزمايش کرده است. بايد فعاليت هاي آموزشي بيشتر متوجه فعاليت هاي دانش آموزان شود تا معلمان.
7- روشهاي تدريس ذکر شده، روشهاي بسيار خوب و مؤثري هستند تنها ايرادي که بر طرح وارد است، اين است که روشهاي ذکر شده مانند، کاوشگري و همياري با مراحل تدريس يعني فعاليت هاي معلم، همخواني ندارند. در ستون مراحل تدريس، بيشتر آموزش مستقيم تداعي مي شود تا کاوشگري و همياري، در طراحي بايد تمام عناصر طرح با هم همخواني داشته باشند.
8- فعاليت هاي قيد شده براي دانش آموزان، فعاليت هاي خوب و مؤثري هستند، در نوشتن طرح سعي شود مراحل تدريس و فعاليت هاي دانش آموزان تحت عنوان «فعاليت هاي آموزشي» به شکل زير در دو ستون تقسيم شود:
الف- فعاليت هاي معلم (مراحل تدريس)
ب- فعاليت هاي دانش آموزان (تجارب يادگيري)
9- ارزشيابي پاياني نيز خوب تنظيم شده است، اگر سؤالي نوشته مي شود، بايد نوع رفتار و معيار آن نيز قيد گردد تا دانش آموزان ابهامي در پاسخ نداشته باشند.
10- بهتر است در جدول، ستوني تحت عنوان «فعاليت هاي تكميلي» در نظر گرفته شود و تكاليف خارج از كلاس به عنوان مكمل فعاليت هاي كلاس در آن دقيقاً نوشته شود. نوشتن «تكليف جلسه ي آينده در داخل كتاب» كافي نيست. دانش آموزان بايد دقيقاً بدانند كه معلمان از آنها چه كار يا وظيفه اي را انتظار دارند؛ اما سعي شود فعاليت هاي تكميلي خيلي وسيع و خسته كننده نباشد. مطالب نوشته شده طراح در طرح درس نمونه شماره 3 بازنويسي و ارائه شده است.
پنجشنبه بیستم دی 1386
طراحی آموزشی
شماره:
تاريخ:
نام درس:ادبيات 1
موضوع درس:تا هست عالمي تا هست آدمي
هدف كلي درس:آشنايي دانش آموزان با نمونه اي از آثار ادبي فارسي در کشورهاي همسايه
مدت جلسه:
عناوين فرعي يا رئوس مطالب
الف: لغات، مفاهيم و اصطلاحات تازه در شعر
ب: تشبيه در اشعار
ج: فارسي سرايان برون مرزي و داخلي
د: اهميت و علت جاودانگي زبان فارسي
هدفهاي جزئي
1 - دانش آموز با معني لغات و اصطلاحات تازه ي درس جديد آشنا شود.
2 - دانش آموز معني ابيات را بفهمد.
3 - دانش آموز تشبيه هايي را که در متن درس آمده است تشخيص دهد.
4 - دانش آموز به تشبيه هايي غير از آنچه در متن درس آمده است پي ببرد.
5 - دانش آموزان با شاعران فارسي سراي برون مرزي آشنا شود.
6 - دانش آموز با قالب نيمايي بيشتر آشا شود.
7 - دانش آموز با دکتر چمران و نمونه اي از آثار او آشنا شود.
8 - دانش آموز به اهميت زبان فارسي دري در بين کشورهاي همسايه پي ببرد.
9- دانش آموز به علت جاودانگي زبان فارسي پي ببرد.
هدفهاي رفتاري
پس از پايان آموزش از دانش آموز انتظار مي رود، با توجه به محتواي درس در کتاب ادبيات1 و مطالب مطرح شده در کلاس درس بتواند:
1- ابيات درس را بدون غلط بخواند.
2- لغات و اصطلاحات جديد درس را بيان کند.
3- ابيات دشوار درس را معني کند.
4- درس را با نثر روان در يک بند بنويسد.
5- تشبيه هاي موجود در ابيات درس را بيان کند.
6- شعري از يک کتاب غيردرسي انتخاب کند، و تشبيهات آمده در آن را بر روي کاغذ يادداشت نمايد.
7- دو تن از فارسي سرايان برون مرزي را نام ببرد.
8 - درباره عبيد رجب (شاعر تاجيکستاني) دو دقيقه صبحت کند.
9- دانش آموز خود را به جاي عبيد رجب قرار دهد و زبان فارسي را توصيف کند.
10 - قالب نيمايي را توضيح دهد و فوق آن را با ساير قالبها بيان کند.
11- درباره ي دکتر چمران ويژگيهاي شخصيتي او دو دقيقه صحبت کند.
12- مناجات دکتر چمران را بدون غلط بخواند.
13- معني مناجات دکتر چمران را با زبان خود بيان کند.
14- درباره اهميت زبان فارسي دري در کشورهاي همسايه نيم صفحه مطلب بنويسيد.
15- درباره علت جاودانگي زبان فارسي با ذکر دلايل توضيح دهد.
16 - خود را به جاي زبان فارسي دري قرار دهد و احساسش را بيان کند.
17 - قضاوت و نظر خود را نسبت به زبان فارسي بيان کند.
حيطه و سطح
شناختي - كاربرد
شناختي - دانش
شناختي - درک و فهم
شناختي - درک و فهم
شناختي - درک و فهم
شناختي - كاربرد
شناختي - دانش
شناختي - درك و فهم
شناختي - ترکيب
شناختي - درک و فهم
شناختي - درك و فهم
شناختي - دانش
شناختي - درك و فهم
شناختي- تركيب
شناختي - تجزيه و تحليل
شناختي- تركيب
شناختي- ارزشيابي
ادامه بررسي طرح شماره 1
پيش بيني رفتار ورودي
دانش آموز بايد مفهوم تشبيه، شعر قديم و شعر جديد کشورهاي برون مرزي را بداند.
ارزشيابي با تشخيص
1- تشبيه در شعر چيست؟ در چند جمله توضيح دهيد.
2- شعر قديم و جديد را با ذکر مثال با هم مقايسه کنيد.
3- آيا آشعار نيما جزو اشعار قديم است يا جديد؟ چرا؟ در دو سطر بنويسيد.
4- کشورهاي برون مرزي، چه کشورهايي هستند؟ سه نمونه را نام ببريد.
فعاليت هاي آموزشي
فعاليت معلم (تدريس)
- شروع کلاس، نام و ياد خداوند، سلام و احوالپرسي از دانش آموزان
- حضور و غياب و بررسي علل غيبت و دقت در حالات روحي و رواني دانش آموز و بررسي محيط کلاس
- اجراي ارزشيابي تشخيصي براي سنجش رفتار ورودي
- گروه بندي دانش آموزان
- پخش نوار تاجيکستاني جهت ايجاد تمرکز و پرسش از دانش آموزان
- پخش نوار پروفسور تاجيکستاني فوق تخصص زبان فارسي و نشان دادن تصوير او، صحبت در زمينه ي گسترش زبان فارسي
- توضيح در زمينه ي زبان فارسي دري و قالب نيمايي و طرح پرسش در زمينه ي تفاوتهاي آنها
- ارائه تمرين در زمينه لغات واصطلاحات جديد
- استفاده از روش بديعه پردازي در مورد معرفي عبيد و زبان فارسي
- هدايت دانش آموزان براي استخراج تشبيه هاي درس با استفاده از روش کارايي تيم
- هدايت دانش آموز جهت نقد و بررسي مطالب مطرح شده در کلاس
- هدايت دانش آموزان براي ايفاي نقش به جاي زبان فارسي
- هدايت دانش آموزان براي روشن سازي طرز تلقي خود با استفاده از روش اعضاي تيم
- دادن امتياز به فعاليت هاي دانش آموزان
- جمع بندي مطالب مطرح شده در کلاس
- معرفي چند کتاب از شاعران فارسي سراي برون مرزي و داخلي مانند نيما
- توضيح دادن در زمينه شخصيت شهيد چمران و خواندن مناجات ايشان
فعاليت دانش آموزان (تجارب يادگيري)
- توجه کردن و پاسخ دادن به سلام و احوالپرسي معلم
- توضيح علل غيبت و مشکلات دانش آموزان غايب
- گوش کردن و توجه به نوارهاي پخش شده
- پاسخ دادن به سؤالهاي معلم
- همکاري و اظهار نظر فعالانه در کلاس
- مطالعه دقيق شعر و ترجمه آن به نثر
- بحث و مذاکره با اعضاي گروه در زمينه مطالب مطرح شده
- اظهار نظر و قضاوت در زمينه ي مسائل مطرح شده
- انجام تمرينهاي ارائه شده در زمينه لغات و تشبيهات
- ايفاي نقش عبيد در مورد زبان فارسي
- تفکر، خلاقيت، استفاده از روش بديعه پردازي
- تفکر انتقادي و قضاوت در فرآيند بحث گروهي
- ايفاي نقش به جاي زبان فارسي - نقد و بررسي نقشهاي ايفا شده در قضاوت در مورد آن
- بيان مواضع و طرز تلقي خود با استفاده از روش اعضاي تيم
- اصلاح مواضع خود يا انتخاب گزينه نگرشي نهايي با توجه به بحث کلاس براساس دلايل روشن
- خلاصه کردن درس
- مطالعه کتابهاي غير درسي در زمينه شعر قديم و معاصر
- مطالعه آثار معرفي شده ي شاعران برون مرزي
- توجه به شخصيت شهيد چمران و خواندن مناجات ايشان
روش يا روشهاي تدريس
روش فعال يا رويکرد همياري
روش بديعه پردازي جهت ايجاد فرصت خلاقيت در دانش آموزان
روش کارآرايي تيم جهت همکاري دانش آموزان و ايجاد فرصت براي تفکر و مشورت
روش روشن سازي طرز تلقي براي رسيدن به اهداف نگرشي
روش پرسش و پاسخ
روش مباحثه، روش ايفاي نقش
روش توضيحي
رسانه ها و وسايل آموزشي مورد نياز
معلم، کتاب ادبيات 1، کتابهاي معرفي شده غير درسي، تخته سياه، گچ، تخته پاک کن ، نوار، ضبط صوت، تصوير، نقشه ي جغرافيايي، روزنامه ي ديواري، چارت کتابچه ي دست ساخته ي خود معلم، تابلوي معلم ساخته، سؤالهاي از قبل طراحي شده.
ارزشيابي پاياني
به صورت کتبي يا شفاهي انجام خواهد شد:
1. لغات و اصطلاحات جديد درس را بنويسيد.
2. ابيات داده شده را معني کنيد.
3. شعر را با نثر روان در يک بند بنويسيد.
4. تشبيه هاي موجود در شعر را بنويسيد.
5. ادبيات زبان فارسي را از زبان عبيد در دو سط تعريف کنيد.
6. قالب نيمايي را توضيح دهيد و فرق آن را با ساير قالبها در دو سطر بنويسيد.
7. معني مناجات شهيد چمران را در يک بند بنويسيد.
8. علت جاودانگي زبان فارسي را با ذکر دلايل در يک بند توضيح دهيد.
فعاليت هاي تکميلي
يکي از منابع معرفي شده مانند: سبوي تشنه، چشمه روشن، ديوان عبيد رجب، فرهنگ فارسي سرايان، ادبيات تاريخ تاجيک را مطالعه کنيد و خلاصه ي مطالعات خود را در دو صفحه بنويسيد و براي جلسه آينده به کلاس بياوريد.
شماره 2: طرح درس ارائه شده توسط دبير محترم
عنوان کتاب: ادبيات 1
موضوع درس: فرهنگ برهنگي و برهنگي فرهنگي
هدف کلي
آشنايي با ارزشهاي اجتماعي، فرهنگي و هنري و کارکرد ارزش ملي و مذهبي در نوع پوشش و حجاب
اهداف جزئي در قالب رفتاري
پس از پايان تدريس از فراگير انتظار داريم که :
1. تفاوت عمده ي ديدگاه غرب و فرهنگ اسلامي را درباره ي انسان بيان کند.
2. برخي از واژه ها و عبارات و ترکيبات مهم درس همچون، تمتّع، افراط، تفريط، مستهلک و ... «لباس خانه ي اول انسان است» و يا «لباس انسان، پرچم کشور وجود اوست» را به درستي معني نمايد.
3. بتواند متن درس را به روش مؤثر و القايي و بدون غلط بخواند.
4. اثر معروف ديگري درباره حجاب را نام ببرد.
5. با دکتر غلامعلي حداد عادل و هانس کريستين و اقبال لاهوري آشنا شده و اثري از آنها نام ببرد.
6. محتواي درس را در دو سطر خلاصه نمايد.
7. برخي آرايه ها نظير عکس را مشخص کند.
گزينش محتوا (رئوس مطالب)
1. تبيين جايگاه انسان از ديدگاه اسلام و جهان غرب.
2. معرفي دکتر حداد عادل به عنوان يکي از نويسندگان و متفکران معاصر و اندرسن، داستان نويس کودکان و نوجوانان.
3. آموزش پاره اي از واژه ها و ترکيبات و عبارات دشوار متن.
4. تقويت باورهاي اعتقادي دانش آموزان و برانگيختگي آنان در مسيرهاي بعد به ارزش ملي و مذهبي.
5. آشنايي با آثار نويسندگان ديگر درباره ي حجاب.
روش تدريس
با استفاده از «الگوي تفکر انتقادي» و روش « تفکر استقرايي» به طرحي کارول هملبرگ، که بر مبناي «پرسش و پاسخ» است انجام مي گيرد.
رسانه هاي آموزشي
علاوه بر تخته سياه و گچ کتابهايي نظير: فرهنگ برهنگي و برهنگي فرهنگي – مسأله ي حجاب شهيد مطهري، 44 قصه از کريستين اندرسن، زيور عفاف، ستار هدايت خواه و فيلم داستان کتاب
قبل از شروع درس
سلام و احوالپرسي، دقت در وضع جسمي و روحي، حضور و غياب و بررسي تکاليف (زمان 3 دقيقه)
فعاليت معلم
فعاليت دانش آموزان
ارزشيابي تشخيصي (آزمون رفتار ورودي)
فعاليت معلم
1. شعر متاع جواني و کدام قبله را از چند نفر مي پرسم با سؤالاتي نظير:
2. الف: منظور از «خانه ي استخواني» چيست؟
ب: منظور از «سرگرداني» چيست؟
3. ج: قالب شعر چيست؟
4. د: پسر کدام عمل پدر را نشانه ي عوض شدن قبله ي او دانسته است؟
5. ه: شعر متاع جواني از کيست؟
فعاليت دانش آموزان
دانش آموزان پاسخ مي دهند و با پاسخهايشان ارزشيابي شده و نمره مي گيرند.
5 دقيقه
آماده سازي و ايجاد انگيزه
فعاليت معلم
از آنجا که بر مبناي الگوي «تفکر انتقادي» دانش آموز را به طور عمودي دچار نوعي عدم تعادل نموده و در نتيجه فرآيند فکري او را نسبت به موضوع تعويض يا اصلاح مي نمايم و با نشان دادن تصاويري از نوع پوشش مردم در کتاب فرهنگ برهنگي ... و يا با طرح سؤالاتي نظير: فرهنگ چيست؟ فرهنگ و لباس چه ارتباطي با هم دارند؟ و پوشيدن لباس چه مزايايي دارد؟ آنها را به بحث و چالش مي کشانم و با هدايت پاسخها و با دلايل منطقي آنها را به سوي مبحث درس هدايت مي کنم.
فعاليت دانش آموزان
طبعاً دانش آموزان پاسخهاي متفاوتي ارائه مي نمايند.
5 دقيقه
ارائه درس جديد
فعاليت معلم
با نام خداي جهان آفرين درس را آغاز مي نمايم و ابتدا به طور مختصر آرايه ي عکس را توضيح مي دهم. سپس ساختار کلمه ي «فرهنگ» را با معاني مختلف آن بيان مي نمايم و پس از آن به رابطه ي فرهنگ با لباس مي پردازم. آنگاه به معرفي دکتر حداد عادل و سابقه ي فرهنگي او پرداخته و توضيحاتي کوتاه در مورد کريستين آندرسن مي دهم. در ادامه به مقايسه ديدگاه اسلام به انسان و همچنين طرز تلقي غريبان از انسان پرداخته و در ادامه با بيان داستان خياطان حيله گر توسط خود دانش آموز به برداشتهاي مختلف آنها گوش مي دهم و پس از آن با جمع بندي مطالب به هدف درس که همان پايبندي به ارزشها و تحکيم باروهاي اعتقادي است نزديک مي شوم. آنگاه از دانش آموزان مي خواهم که به روش روخواني به قرائت درس بپردازند و هر کدام بخشهايي را بخوانند و در حين خواندن در مورد پاره اي از واژه ها و ترکيبات و عبارات توضيح کافي مي دهم. در پايان منابعي را که بتوان در اين مورد از آنها بهره گرفت، معرفي نموده و به سؤالات احتمالي دانش آموزان پاسخ مي دهم و در مورد شعر اقبال و خود او نيز توضيحاتي مي دهم.
فعاليت دانش آموزان
پاسخهاي آنان را گوش مي دهم و به اصلاح پاسخها و برداشتهاي ناصواب مي پردازم.
10 دقيقه
جمع بندي (نتيجه گيري)
فعاليت معلم
از مباحث ياد شده اين نتيجه را مي توان برشمرد:
1- در اسلام به نيازهاي جسمي و روحي توأمان توجه شده است.
2- فرهنگ اسلامي معنويت را زير بناي وجود انسان مي داند.
3- لباس انسان هويت ملي و اعتقادي اوست.
4- آنچه امروز غرب به عنوان حجاب مطرح ساخته در حقيت نوعي بي حجابي است و زاده ي توهم و تفکر غريبان است که شرقيان نبايد ناآگاهانه تفکر و دنباله رو آنان شوند.
2 دقيقه
ارزشيابي پايان درس
فعاليت معلم
1. از داستان خياطان حقه باز، چه نکاتي را در مي يابيم؟
2. وظيفه ي ما در برابر اين تهاجم چيست؟
3. برداشت کلي از درس را بيان کنيد.
فعاليت دانش آموزان
با دقت در پاسخهاي دانش آموزان نقاط ضعف و قوت را در مي يابم.
2 دقيقه
تعيين تکليف
فعاليت معلم
از دانش آموزان مي خواهم که در جلسه ي آينده ضمن قرائت درس، به پرسشهاي کتاب پاسخ دهند. از يکي از کتابهاي معرفي شده مقاله اي تهيه کنند. يک دانش آموز داستاني از کتاب 44 قصه (چهل و چهار قصه) کريستين آندرسن را آماده کرده براي دانش آموزان بخواند.
1 دقيقه
فرصت سؤال يادداشت موارد پيش بيني نشده
فعاليت معلم
در اين قسمت به معرفي منابع پرداخته و به مواردي که احياناً پاسخ مي دهم، ضمناً به سؤالات امتحاني دانش آموزان جواب متناسب مي دهم.
2 دقيقه
نقد و بررسي طرح شماره 2:
اين طرح درس از ميان ساير طرح درسها، بسيار خوب تنظيم شده است، زيرا :
- به عناصر اصلي يک طرح درس و عوامل تأثيرگذار بر تدريس، توجه شده است.
- هدف کلي درس، خوب نوشته شده است و قابل فهم براي دانش آموزان مي باشد، ضمناً دانش و قابليتهاي نهايي دانش آموزان را به صراحت مشخص مي کند.
- اهداف رفتاري متناسب با هدف کلي درس نوشته شده اند.
- زمان فعاليت هاي آموزشي خوب تنظيم شده است.
انسجام طرح درس
اما اگر به موارد زير توجه شود، طرح درس از انسجام و دقت بيشتري برخوردار خواهد شد:
1- هميشه در نوشتن هدفها ابتدا موضوع اصلي درس را مشخص کنيد و سپس در صورت نياز، عناوين فرعي يا رئوس مطالب را بنويسيد.
2- براساس عنوان اصلي درس، هدف کلي نوشته شود و براساس عناوين فرعي، هدفهاي جزئي يا مرحله اي درس، تنظيم گردد. در طرح درس حاضر، عنوان «اهداف جزئي در قالب اهداف رفتاري» عبارتي نادرست است. اهداف جزئي هرگز در قالب اهداف رفتاري تعيين نمي شوند. اهداف جزئي، نوعي از اهداف هستند که زيرمجموعه ي هدف کلي مي باشند، به همين دليل در نوشتن آنها از افعال کلي استفاده مي شود. براي مشاهده و اندازه گيري آنها، بايد تجزيه و تبديل به هدفهاي رفتاري شوند، در غير اين صورت قابل دستيابي نخواهند بود.
3- عنوان [ گزينش محتوا (رئوس مطالب) ]، گنگ و نامفهوم است، آيا گزينش محتوا با رئوس مطالب يکي است؟ رئوس مطالب يعني عناوين فرعي درس. بهتر است لفظ «گزينش محتوا» در اين قسمت طرح حذف شود و ستون «رئوس مطالب» به ستون دوم يعني محل، «هدفهاي رفتاري» جابه جا شود.
4- روش تدريس، بسيار خوب انتخاب شده است؛ اما با مطالبي که در ستون «فعاليت معلم» نوشته شده است، هماهنگي ندارد. چنان که در ستون «ارائه درس جديد» فعاليت هاي ذکر شده براي معلم گوياي « آموزش مستقيم» و «معلم – مدار» بودن است. در فعاليت هاي ستون «آماده سازي و ايجاد انگيزه» بحث از عدم تعادل و ايجاد چالش و تعامل در کلاس درس و تفکر انتقادي شده است. در چنين رويکردي، معلم انتقال دهنده ي اطلاعات نيست، بلکه راهنما و جهت دهنده ي فعاليت هاي آموزشي است. در حالي که فعاليت هاي ذکر شده براي معلم مؤيّد عکس چنين رويکردي است.
5- سؤالهاي ارزشيابي تشخيصي (سنجش رفتار ورودي) تناسبي با موضوع و هدف درس ندارد. رفتار ورودي، در واقع مفاهيم پيش نياز درس جديد هستند که براي درک و فهم درس لازم و ضروري مي باشند. به نظر نمي رسد که سؤالهاي مطرح شده تناسبي با «فرهنگ برهنگي و ...» داشته باشند. رفتار ورودي الزاماً به معناي درس قبلي نيست.
در ستون «آماده سازي و ايجاد انگيزه» مطالب خوبي نوشته شده است. اي کاش معلم عزيز با طرح سؤال و ايجاد عدم تعادل، دانش آموزان را به تفکر و کاوش وادار مي کرد و سپس در اين وضعيت آنها را به چند گروه تقسيم مي نمود و به صورت مشارکتي به پژوهش و ارائه نظرات و ديدگاههاي خود هدايت مي کرد.
6- يکي از نکات قابل توجه در طرح اين است که در ستون «فعاليت هاي دانش آموزان» طراح به جاي فعاليت هاي آموزشي دانش آموزان، وظايف و فعاليت هاي معلم را ذکر مي کند؛ مثلاً در قسمت «ارائه درس» در ذيل «فعاليت دانش آموزان» نوشته شده است: «پاسخهاي آنان را به دقت گوش داده و به اصلاح پاسخها و برداشتهاي ناصواب مي پردازم».
در طرح درس نمونه شماره 2، تلاش شده است عيناً مطالب طرح درس معلم، با اندک تغيير و اظهار نظري مجدداً بازنويسي شود. اميد است که راهنمايي مناسب براي ساير معلمان عزيز باشد.
پنجشنبه بیستم دی 1386
طراحی آموزشی
بخش دوم
بررسي و نقد طرح درسهاي ارائه شده در جشنواره سراسري سال 82
مقدمه
بخش دوم اين مجموعه به بررسي و ارزشيابي برخي از طرح درسهاي تنظيم شده در سه درس ادبيات، فيزيک و رياضيات سال اول دربيرستان که توسط دبيران محترم اين دروس در استانهاي مختلف ايران تنظيم شده اند، اختصاص يافته است.
بدين ترتيب که در ابتدا نمونه طرح درس تنظيم شده توسط دبير محترم عيناً ارائه شده است سپس به نقد و بررسي آن طرح درس پرداخته شده و بعد يک نمونه بازنويسي شده، آمده است. ضمن ارج نهادن به زحمات و تلاشهاي همکاران بزرگوار متذکر مي گردد که در اين بررسي هرگز درصدد نيستيم يک الگوي ثابت براي نگارش و تنظيم طرح درس ارائه دهيم؛ اما معلمان و طراحان گرانقدر بايد به اين مسأله توجه داشته باشند که طرح درس، شرح مفصل و سناريوي تدريس نيست، بلکه چارچوب پيش بيني شده اي است که معلم بايد براساس آن فعاليت هاي آموزشي را در کلاس درس دنبال کند. تدريس بدون برنامه اي از قبل طراحي شده، کاري کورکورانه و طراحي بدون اجرا، فعاليتي بي ثمر است که تنها زينت بخش صفحات کاغذ خواهد بود.
تفاوت بين معلم متخصص با تجربه و کارآمد و معلم غير متخصص و بدون تجربه، اين است که معلم متخصص با تجربه قبل از آموزش، در زمينه فعاليت هاي آموزشي مي انديشد و عناصر دخيل و تأثير بر آن را مورد بررسي قرار مي دهد و سعي مي کند که از مجموعه امکانات در فرآيند ياددهي – يادگيري، بهره گيري مناسب داشته باشد؛ اما معلم غيرمتخصص و بي تجربه بدون انديشيدن به نتايج و فرآيند فعاليت و بهره جويي بهينه از امکانات، شروع به تدريس مي کند.
طرح درس، راهنماي معلم و چارچوبي منظم و سازماندهي شده براي رخدادهاي آموزشي است. در يک طرح درس خوب تنظيم شده، حداقل بايد عناصر و سازه هايي همچون: موضوع درس، رئوس مطالب يا عناوين فرعي درس، هدف کلي، اهداف جزئي و رفتاري، رفتار ورودي دانش آموزان، ارزشيابي تشخيصي، فعاليت آموزشي، روش تدريس، وسايل آموزشي مورد نياز، شيوه ي ارزشيابي پاياني و فعاليت تکميلي مورد بررسي و توجه قرار گيرند. طرح درس بايد به گونه اي تنظيم شود که حتي معلم مبتدي، بتواند با يک نگاه فعاليت هاي آموزشي خود را در کلاس درس دنبال کند.
نقد و بررسي طرح درسهاي مربوط به درس ادبيات فارسي (2)
شماره 1: طرح درس ارائه شده توسط دبير محترم
عنوان کتاب : ادبيات 1
موضوع درس : تا هست عالمي، تا هست آدمي
اهداف کلي
- آشنايي با نمونه اي از آثار ادبي فارسي در کشورهاي همسايه (تاجيکستان) و پرورش قوه خلاقيت و ايجاد روحيه همکاري و فرصت تفکر در دانش آموزان.
- آشنايي با جلوه هاي تاريخي و اجتماعي ادبيات فارسي برون مرزي.
- آشنايي با برخي از فارسي سرايان برون مرزي (عبيد رجب).
اهداف جزئي
- دانش آموز با شاعران فارسي سراي برون مرزي (تاجيک) آشنا شود.
- دانش آموز به اهميت زبان فارسي دري در بين کشورهاي همسايه پي ببرد.
- دانش آموز با عبيد رجب و نمونه اي از اشعارش آشنا شود.
- دانش آموز با قالب نيمايي بيشتر آشنا شود.
- دانش آموز معني ابيات را بفهمد.
- دانش آموز تشبيه هايي را که در متن درس آمده، تشخيص دهد.
- دانش آموز به تشبيه هايي غير از آنچه که در متن درس آمده پي ببرد.
- دانش آموز با دکتر چمران و نمونه اي از آن آشنا شود.
- دانش آموز با شاعران فارسي سراي برون مرزي (تاجيک) آشنا شود.
- دانش آموز به اهميت زبان فارسي دري در بين کشورهاي همسايه پي ببرد.
- دانش آموز با عبيد رجب و نمونه اي از اشعارش آشنا شود.
- دانش آموز با قالب نيمايي بيشتر آشنا شود.
- دانش آموز معني ابيات را بفهمد.
- دانش آموز تشبيه هايي را که در متن درس آمده، تشخيص دهد.
- دانش آموز به تشبيه هايي غير از آنچه که در متن درس آمده پي ببرد.
- دانش آموز با دکتر چمران و نمونه اي از آن آشنا شود.
پيش بايسته ها
- دانش آموز با ادبيات فارسي برون مرزي آشنايي داشته باشد.
- دانش آموز چند شاعر فارسي سراي برون مرزي را نام ببرد.
- دانش آموز در مورد زبان فارسي دري اطلاعاتي داشته باشد.
- دانش آموز در مورد قالب نيمايي اطلاعاتي داشته باشد.
- دانش آموز درآمد بر ادبيات فارسي برون مرزي را ياد گرفته باشد.
- دانش آموز با محمد اقبال لاهوري و آثار و تفکرات او آشنا باشد.
- دانش آموز با محمد ابراهيم صفا معاصر افغانستاني و آثار و افکار او آشنا باشد.
- دانش آموز عوامل اتحاد، وحدت و مليّت را بداند.
ارزشيابي تشخيص
بايد متوجه شد که دانش آموز تا چد حد به سؤالات زير پاسخ مي دهد تا بتوان اولين گام تدريس را مشخص کرد.
- حوزه گسترش زبان فارسي قبلاً از کجا تا کجا بوده و اکنون چه تحولاتي پيدا کرده است؟
- زبان فارسي دري چيست؟
- چند شاعر فارسي سراي برون مرزي را نام ببرد؟
- آيا درباره شخصيتهايي چون اقبال لاهوري و محمدابراهيم صفا مي تواند توضيح دهد؟
- آيا ابيات درس بيست و سوم از اقبال و لاله آزاد از محمد ابراهيم صفا را مي تواند معني کند؟
- آيا اطلاعاتي درباره شاعر تاجيک (عبيد رجب) دارد؟
- آيا درباره قالب نيمايي مي تواند توضيحاتي دهد؟
- آيا درباره دکتر چمران مي توان توضيحاتي دهد؟
طراحي هندسي کلاس
دانش آموزان پس از گروه بندي (با توجه به امکانات کلاسي)، اگر صندلي باشد به شکل هندسي u طراحي مي شود و اگر ميز و نيمکت باشد به شکل آزمايشگاهي.
گروههاي يادگيري در کلاس
گروههاي يادگيري را با استفاده از کارتهاي رنگي، به شکل تصادفي به گروههاي ناهمگن تقسيم مي کنيم (يعني قوي و ضعيف باهم، در يک گروه باشند). تعداد افراد هر گروه بستگي به تعداد دانش آموزان دارد؛ مثلاً اگر 12 نفر باشد به سه گروه 4 نفره.
رسانه هاي آموزشي
معلم - کتاب ادبيات - تخته - گچ - تابلو پاک کن - نوار - ضبط صوت - تصوير - نقشه جغرافيايي - روزنامه ديواري - چارت - نقاب - طراحي - کتابچه (دست ساخته خود معلم) - محيط تعاملي - تابلو معلم ساخته - سؤالات از قبل طراحي شده.
انتخاب روش
- روش فعال با رويکرد همياري
- روش بديعه پردازي جهت شکوفا کردن قوه خلاقيت در دانش آموزان و ايجاد فرصت تفکر
- روش کارآيي تيم جهت همکاري دانش آموزان و ايجاد فرصت براي تفکر و مشورت
- روش روشن سازي طرز تلقي براي رسيدن به اهداف نگرشي
- روش پرسش و پاسخ
- روش نمايشي
- روش مباحثه
- روش ايفاي نقش
- روش توضيحي
فرآيند ياددهي - يادگيري
فعاليت هاي مربوط به معلم-فعاليت هاي مربوط به دانش آموزان
- شروع کلاس با نام و ياد خداوند سبحان
- سلام احوالپرسي
- توجه به نکات اخلاقي و ارزشهاي اسلامي
- دقت در حالات روحي و رواني دانش آموزان و بررسي محيط کلاس
- گروه بندي دانش آموزان به گروههاي ناهمگن و طراحي گروهها به شکل هندسي u و نامگذاري گروهها به نام شاعران فارسي سراي برون مرزي مانند اقبال لاهوري، عبيد رجب، محمدابراهيم، صفا و بيدل دهلوي-- پاسخ دانش آموزان و سلام متقابل آنها
- توجه نمودن به دانش آموزان
- پاسخ دانش آموزان
- گفتن مشکلات احتمالي از سوي دانش آموزان
- همکاري فعالانه دانش آموزان
اجراي ارزشيابي ورودي
چند سؤال در ارتباط با پيش بايسته ها و درس گذشته از گروهها پرسيده مي شود و چند سؤال هم از درس جديد پرسيده مي شود، جهت تعيين اولين گام آموزش
- پخش نوار تاجيکستاني جهت تمرکز و ايجاد انگيزه در دانش آموزان و به کار بستن روش پرسش و پاسخ
- آشنا نمودن دانش آموزان با حوزه گسترش زبان فارسي با استفاده از نقشه جغرافيايي و روش پرسش و پاسخ
- پخش نوار پروفسور تاجيکستاني که فوق تخصص زبان فارسي است و نشان دادن عکس او-- پاسخ دانش آموزان به سؤالات معلم و دادن نمره توسط معلم به آنها ( به شکل گروهي) و تشويق يا احياناً ايجاد آگاهي در دانش آموزان
توجه دانش آموزان به نوار پخش شده و وادار نمودن آنان به تفکر و شرکت در پرسش و پاسخ
شرکت فعالانه دانش آموزان
توجه دانش آموزان به نوار پخش شده
همکاري فعالانه معلم و شرکت در پرسش و پاسخ
لغات و اصطلاحات جديد درس را با کمک معلم با استفاده از تابلو معلم ساخته بيان مي کنند.
- براي پرورش قوه خلاقيت و ايجاد فرصت تفکر از روش بديعه پردازي استفاده مي شود. و از دانش آموزان خواسته مي شود (که قبل از خواندن از روي درس) خود را به جاي عبيد قرار دهند و بگويند زبان فارسي مثل چيست و آنها، آن را به چه تشبيه مي کنند؟
- از روي شعر با کمک دانش آموزان خوانده مي شود.
- از گروهها خواسته مي شود با استفاده از روش کارآيي تيم تشبيه هاي درس را پس از بحث و تبادل نظر استخراج کنند.
- براي ايجاد حس انتقادگري و پرسشگري در دانش آموزان از ساير گروهها خواسته مي شود مطالب مطرح شده را نقد کنند.
- جهت پرورش قوه خلاقيت و ايجاد فرصت تفکر، از روش بديعه پردازي استفاده مي شود و از گروهها خواسته مي شود خود را به جاي زبان فارسي قرار دهند و احساسات خود را بيان کنند.
- از گروههاي ديگر خواسته مي شود که صحبتهاي دوستانشان را نقد کنند.
- براي رسيدن به اهداف نگرشي از روش اعضاي تيم و روشن سازي طرز تلقي استفاده مي شود و به گروهها، چند گزينه نگرشي داده مي شود و خواسته مي شود پس از بحث و تبادل نظر نگرش انتخابي گروه را بيان مي کند.
- از گروهها خواسته مي شود صحبتهاي دوستان خود را نقد کنند.
- جمع بندي درس توسط معلم با استفاده از روش پرسش و پاسخ
- از يکي از دانش آموزان خواسته مي شود درس را خلاصه کند.
- انجام ارزشيابي پاياني
- سؤالات کتبي به دانش آموزان داده مي شود تا به شکل گروهي پاسخ دهند.
- بررسي ارزشيابي پاياني توسط معلم، اگر وقت بود در کلاس و گرنه در منزل بررسي شود.
- رفع اشکال دانش آموزان
- معرفي چند کتاب از شاعران فارسي سراي برون مرزي به دانش آموزان
- چون سبوي تشنه - چشمه روشن
- ديوان عبيد رجب - فرهنگ فارسي سرايان
- تاريخ ادبيات تاجيک
- دادن تکاليف تحقيقي و پژوهشي در ارتباط با شاعران فارسي سراي برون مرزي به دانش آموزان
- دادن توضيحاتي پيرامون زندگينامه دکتر چمران و خواندن مناجات ايشان-دانش آموزان به شکل گروهي فکر مي کنند و به بحث و تبادل نظر مي پردازند و تفکرات خود را بيان مي کنند.
- همکاري دانش آموزان
- دانش آموزان پس از کارگروهي و بحث و تبادل نظر تشبيهات را استخراج مي کنند.
- گروهها به نقد مطالب دوستان خود مي پردازند.
- گرفتن امتيازاز سوي معلم
- گروه پس از بحث و تبادل نظر خود را به جاي زبان فارسي قرار مي دهند و احساسات خود را بيان مي کنند
- گروهها صحبتهاي دوستان خود را نقد مي کنند و از سوي معلم امتياز مي گيرند
- دانش آموزان درباره گزينه هاي نگرشي به بحث تبادل نظر مي پردازند و سپس گزينه نهايي را با ذکر دليل بيان مي کنند
- گروهها به نقد صحبتهاي دوستان خود مي پردازند و امتياز مي گيرند.
- کمک دانش آموزان به معلم
- خلاصه کردن درس توسط يکي از دانش آموزان
- پاسخ دانش آموزان پس از فعاليت و بحث گروهي
- ورق زدن کتابها توسط دانش آموزان و آشنايي هرچه بيشتر آنان با اين بزرگان و آثار آنان و استفاده از آنها براي تکاليف خارج از کلاس
- موظف شدن دانش آموزان جهت انجام آن تکاليف
- توجه دانش آموزان و گفتن مناجاتهايي از سوي دانش آموزان
ارزشيابي پاياني
در پايان ارائه درس، سؤالاتي درباره درس جديد از دانش آموزان پرسيده مي شود تا به ميزان آموخته هاي آنان پي برده شود؛ همانند:
- درباره حوزه گسترش زبان فارسي توضيح دهند؟
- ابياتي از درس را معني کنند؟
- درباره عبيد رجب توضيحات کاملي بدهند؟
- قالب نيمايي را بيان کنند و تفاوتش را با ساير قالبها توضيح دهند؟
- درباره ي زبان فارسي دري توضيح دهند؟
- تشبيه هاي به کار رفته در درس را بيان کنند؟
- درباره دکتر چمران توضيحاتي بدهند؟
فعاليت هاي تکميلي
دانش آموزان :
- درباره علت جاودانگي زبان فارسي دري پژوهش کنند و آن را در قالب يک مقاله به کلاس بياورند (مقاله هاي برتر از طرف معلم مورد تقدير قرارمي گيرند).
- کتابچه هايي تهيه کنند، سپس درباره شاعران فارسي برون مرزي پژوهش کنند و نتيجه پژوهش را در اين کتابچه ها بنويسند و تحويل معلم دهند.
- نمونه هايي از اشعار شاعران فارسي برون مرزي را جمع آوري کنند و به کلاس بياورند.
- درباره ي زندگي و آثار دکتر چمران پژوهش کنند و آن را در قالب مقاله يا روزنامه ديواري به کلاس بياورند.
نقد و بررسي طرح شماره ي 1
ضمن تشکر از زحمات طراح محترم و آرزوي موفقيت در تمام مراحل زندگي، توجه به نکات زير مي تواند در غني سازي عمل طراحي و فعاليت هاي ياددهي - يادگيري مؤثر باشد:
1- هدف کلي :
هدف کلي قابليت و مهارتي است که دانش آموز بايد در پايان يک فعاليت آموزشي از خود نشان دهد. اين قابليت يا مهارت، بايد در يک جمله و به صورت کلي بيان شود. بنابراين، از ذکر مسائل جزئي و ريز در هنگام نوشتن آن پرهيز شود؛ زيرا بعداً هدف کلي به هدفهاي زيرمجموعه و ريزتر تحت عنوان هدفهاي جزئي تجزيه خواهد شد. به نظر مي رسد در اين طرح درس نوشتن عبارت «آشنايي با نمونه اي از آثار ادبي فارسي در کشورهاي همسايه» کفايت کند. ضمناً اگر هدف آشنايي با نمونه اي از آثار ادبي فارسي در کشور تاجيکستان جايز نخواهد بود؛ اما عبارت «کشورهاي همسايه» را نوشت، هدف کلي درس دقيقاً مشخص شود. نوشتن دو هدف جزئي ديگر مانند: «آشنايي با جلوه هاي تاريخي و اجتماعي ادبيات برون مرزي» و «آشنايي با برخي از فارسي سرايان برون مرزي» همراه با هدف کلي ضرورتي ندارد. اين دو هدف بهتر است در قسمت هدفهاي جزئي نوشته شوند.
2- اهداف جزئي بسيار خوب نوشته شده است.
3- در نوشتن اهداف رفتاري بهتر است به نکات زير توجه شود:
الف- عبارتي که در ابتداي اهداف رفتاري نوشته شده است، بايد اصلاح شود؛ زيرا از نظر ساختاري درست به نظر نمي رسد. هدفهاي رفتاري، قابليتها و مهارتهاي قابل مشاهده و اندازه گيري هستند که دانش آموزان بايد در فرآيند آموزش و پايان يک فعاليت آموزشي از خود نشان دهند. هرگز نبايد هدفهاي رفتاري را به صورت سؤال نوشت. سؤال، وسيله اي است براي سنجش تحقق يا عدم تحقق هدفهاي رفتاري بنابراين بهتر است قبل از نوشتن هدفهاي رفتاري عبارتهاي زير نوشته شوند :
«پس از پايان آموزش از دانش آموز انتظار مي رود، با توجه به محتواي کتاب ادبيات (1) و مطالب مطرح شده در کلاس درس بتوانند:»
ب- هدفهاي رفتاري نوشته شده در طرح نسبت به نوشته هاي ساير طرح درسها، خوب نوشته شده است؛ اما در هيچ کدام از آنها «معيار» مشخص نشده است.
رفتارگرايان معتقدند که هدف رفتاري بايد داراي سه ويژگي باشد:
1- نوع رفتار دقيقاً مشخص باشد.
2- شرايط انجام رفتار دقيقاً مشخص باشد.
3- معيار يا درجه رفتار دقيقاً معين شده باشد.
دو ويژگي اول و دوم در اهداف رفتاري اين طرح وجود دارد؛ زيرا جمله اي که در ابتداي اهداف رفتاري نوشته شده است، مبيّن شرايط رفتار مي باشد. افعالي که در نوشتن هدفهاي رفتاري مورد استفاده قرار گرفته اند، تماماً فعلهاي رفتاري هستند؛ اما هيچ يک از هدفها داراي معيار نمي باشند؛ مثلاً نوشته شده است: «حوزه ي گسترش زبان فارسي را توضيح دهد». يا «چند تن از فارسي سرايان برون مرزي را نام ببرد». در اين دو هدف مشخص نشده است که چقدر توضيح دهد، و يا چند تن را نام ببرد. آيا يک سطر، دو سطر يا ده سطر؟! و يا در هدف دوم، يک، دو يا ده نفر؟! معيار دقيقاً بايد مشخص شود. هر اندازه معيار هدفهاي رفتاري مشخص تر باشد، ارزشيابي و قضاوت معلم در مورد يادگيري دانش آموزان و تحقق اهداف مورد نظر دقيق تر و معتبرتر خواهد بود.
ج- اهداف رفتاري از نظر سلسله مراتب خوب سازماندهي و منظم نشده است. خواننده نمي داند که کدام هدف رفتاري مربوط به کدام هدف جزئي است. طراح، معمولاً بايد به طور منظم با توجه به سلسله مراتب اهداف، براي هر هدف جزئي يک يا چند هدف رفتاري بنويسد؛ مثلاً اولين هدف جزئي نوشته شده در طرح عبارت «دانش آموز با شاعران فارسي سراي برون مرزي آشنا شود» مي باشد؛ به همين ترتيب هدفهاي رفتاري مربوط به اين هدف نيز بايد جزو اولين هدفهاي رفتاري نوشته شود، در حالي که اولين هدف رفتاري نوشته شده هيچ ربطي به هدف جزئي فوق ندارد. لذا طراحان عزيز بايد توجه کنند که ؛ پس از نوشتن اهداف جزئي و رفتاري، بايد با توجه به سلسله مراتب کليه اهداف را منظم و مرتب کنند.
د- بيان «احساس» و «نگرش» چنان که در دو هدف رفتاري آمده است، نمي تواند در حيطه ي شناختي باشد. بلکه نگرش و احساس در حيطه ي عاطفي هستند. طراح نيز به اين نکته اشاره کرده است؛ اما بايد توجه شود، احساس يا نگرش را نمي توان با کلمات بيان شده ارزيابي کرد. چنان که با تعريف يا ذکر مفاهيم اخلاقي نمي توان اخلاق فرد را سنجيد.
4- بهتر است به جاي عبارت «پيش بايسته ها» عبارت «رفتار ورودي» يا «پيش نياز درس» نوشته شود، چون متداول و قابل فهم تر براي ديگران است.
نوشته هاي اين قسمت اشتباه مي باشد. طراح به جاي پيش بيني پيش نياز درس يا رفتار ورودي دانش آموزان، يعني آن قسمت از دانش و دانسته هاي قبلي دانش آموزان که براي فهم درس جديد ضرورت دارند. مجدداً به بيان اهداف يا نتايج يادگيري درس جديد پرداخته است.
5- طراح در قسمت «ارزشيابي تشخيصي» نيز اشتباه بالا را تکرار کرده است. ارزشيابي تشخيصي يعني سنجش رفتار ورودي دانش آموزان. بنابراين سؤالها در ارزشيابي تشخيصي بايد از رفتار ورودي پيش نياز درس طرح شوند، نه از درس جديد. در صورت تشخيص ضعف مفاهيم پيش نياز، قبل از شروع آموزش درس جديد، معلم بايد ابتدا مفاهيم پيش نياز را ترميم کند، مخصوصاً در دروسي که مفاهيم با هم ارتباط تسلسلي دارند.
6- بحث طراحي هندسي کلاس، گروههاي يادگيري در کلاس و انتخاب رسانه ها و روش تدريس بسيار خوب نوشته شده است.
7- قسمت فرآيند ياددهي - يادگيري يا فعاليت هاي آموزشي خوب تنظيم شده است.
طرح، نشان دهنده ي اين واقعيت است که معلم با رويکردهاي جديد تدريس آشنايي دارد؛ اما براي بهتر کردن اين قسمت به نکات زير توجه شود :
الف- فعاليتها خلاصه و تيتروار نوشته شوند.
ب- از تکرار مطالبي که در قسمتهاي قبلي نوشته شده است، پرهيز شود؛ مثلاً جمله ي «براي پرورش قوه ي خلاقيت و ايجاد فرصت تفکر از روش بديعه پردازي استفاده مي شود». اين عبارت در قسمت «روش تدريس» ذکر شده و نيازي به تکرار آن نيست. يا در صفحه 59 نوشته شده است که «براي رسيدن به اهداف نگرشي از روش اعضاي تيم و روشن سازي طرز تلقي استفاده مي شود». اولاً اين عبارت هماهنگي و همسويي با بقيه مطالب به ويژه اهداف رفتاري درس ندارد، در اهداف رفتاري نوشته شده، نويسنده هيچ گونه هدف نگرشي را قيد نکرده است، و ثانياً ذکر روش بهتر است در ستون «انتخاب روش تدريس» آورده شود.
8- در قسمت ارزشيابي پاياني، طراح بايد نوع و روش ارزشيابي را مشخص کند، پس از مشخص کردن نحوه ي ارزشيابي، سؤالهاي خود را براساس هدفهاي رفتاري در اين قسمت بنويسد. سؤالها نبايد خارج از اهداف مورد نظر طرح شوند؛ زيرا ارزشيابي پاياني يک درس به اين منظور پيش بيني و نوشته مي شود که مجري يا معلم مي خواهد از ميزان تحقق اهداف در نظر گرفته شده، آگاه شود و براساس نکات ضعف، «فعاليت هاي تکميلي» يا «تکاليف» خارج از کلاس درس را براي دانش آموزان مشخص نمايد. در طرح درس ضميمه شده، سعي شده است مفاهيم ارائه شده ي طراح در قالب زير به عنوان يک طرح نمونه ارائه شود.
پنجشنبه بیستم دی 1386
طراحی آموزشی
گام چهارم : تحليل و تعيين نظام ارزشيابي
لازم است دانش آموزان از ابتدا معيارها و امکاناتي را که به وسيله ي معلم در فرآيند ارزشيابي و نمره دادن به کار گرفته مي شود، بدانند خيلي از ترسهايي که دانش آموزان در فرآيند ارزشيابي دارند به علت عدم آگاهي آنها از معيارها و نحوه ي ارزشيابي معلمان است. معيارها بايد در اولين فرصت مناسب به طور واضح و روشن در اختيار دانش آموزان گذاشته شود. تاريخ ارزشيابي نيز از ابتداي آموزش بايد مشخص گردد تا به دانش آموزان امکان داده شود که خود را براي ارزشيابي آماده کنند.
سؤالها بايد متناسب با اهداف و فعاليت هاي آموزشي باشد. براي طرح سؤالهاي خوب و مناسب و استفاده ي مؤثر و بجا از آنها، معلم نمي تواند فقط بر روي کلمات و جملاتي که همان لحظه در کلاس به ذهنش مي رسد، تکيه کند. البته بيان چنين مسأله اي به اين معنا نيست که با توجه به شرايط و لحظات خاص هيچ سؤالي طرح نشود و يا سؤالي که در طرح درس يادداشت شده بايد تنها سؤال مطرح شده در کلاس درس باشد، بلکه منظور اين است که معلم قبل از اجراي فعاليت هاي آموزشي، با توجه به اهداف تعيين شده، نحوه ي ارزشيابي و چگونگي سنجش تحقق هدفهاي آموزشي را تحليل و تعيين نمايد.
سؤالهاي ارزشيابي بايد داراي ويژگيهاي زير باشند :
الف- واضح و روشن باشند.
ب- از واژگان معمول استفاده شود.
ج- محرکي براي انديشيدن و يادگيري باشد.
براي به حداکثر رساندن اثربخشي ارزشيابي، معلم بايد سؤالها را به دقت و با توجه به مقاصد زير طرح نمايد:
1. علاقه دانش آموزان را نسبت به درس برانگيزد.
2. بين دانش آموزان و معلم ارتباط برقرار کند.
3. توجه دانش آموزان را به نکات اصلي و مفاهيم مهمي که بايد به خاطر سپرده شوند، جلب کند.
4. سبب شود که دانش آموزان ضمن تجزيه و تحليل مسائل براي پاسخگويي، اصول و قواعد مورد لزوم را به کار گيرند و کاربرد مفاهيم را بياموزند.
5. در دانش آموزان احساس اعتماد به نفس و موفقيت را برانگيزد تا با انگيزه ي بيشتر به مطالعات و فعاليت هاي يادگيري بپردازند.
6. قابليت سازماندهي افکار و سخن گفتن مؤثر را به دست آورند.
7. دانش آموزان را وادار کنند که فکر نمايند نه آن که الگوي تفکر معلم يا نويسندگان کتاب را دنبال کنند.
8. به واسطه فعاليتها و مسؤوليتهاي گروهي در کلاس درس فضاي همکاري ايجاد کنند.
9. آزاد انديشي در يادگيري را تقويت کند.
10. اثر بخشي تدرس را ارزيابي کند و پيشنهادهاي ارزشمندي براي به کارگيري روشهاي بهتر ارا ئه دهد.
11. نکات ضعف و قوت دانش آموزان را در فرآيند رسيدن به اهداف آموزشي نشان دهد.
12. دانش آموزان را به فعاليت مستمر، وادار نمايد.
با توجه به تأثير مثبتي که ارزشيابي بر روي يادگيري دانش آموزان در سطوح مختلف حيطه ي شناختي دارد، معلم بايد فنون و روشهايي را به کارگيرد که بتواند سؤالهاي اثربخش و مناسبي طرح کند. براي طرح سؤالهاي مؤثر به ويژه در ارزشيابي هاي شفاهي بايد به نکات زير توجه شود:
1– براي چه هدفي سؤال طرح شده است؟
سؤالها بايد متناسب با توان علمي دانش آموزان باشد. آنها بايد بدانند که سؤال کردن بخشي از فرآيند تدريس است و به دلايل مختلف؛ مثل روشن شدن موضوع، تشخيص، تأکيد، تحقيق و يا ارزشيابي يک مطلب ممکن است سؤال شود.
2– براي چه کساني سؤال طرح شده است؟
بايد کوشش شود که ميان سؤال و فردي که از او سؤال مي شود، تناسبي وجود داشته باشد. براي طرح سؤال لازم است معلم از تواناييها، دانش و اطلاعات دانش آموزان آگاه باشد. پاسخ دانش آموزان بايد به دقت ارزشيابي شود. پاسخ دهنده و کليه دانش آموزان کلاس بايد از درستي يا نادرستي پاسخا آگاه باشند. معلم بايد به پاسخهاي صحيح و غلط دانش آموزان در فرآيند تدريس يکسان توجه کند؛ زيرا هر دو پاسخ محصول انديشه ي آنها است، اما بايد به دلايل مستند و روشن پاسخهاي غلط را اصلاح کند.
3– آيا فرصت لازم براي پاسخگويي در نظر گرفته شده است؟
بايد به دانش آموزان فرصت داد تا در مورد مطلب سؤال شده فکر کنند و پاسخ خود را به دقت تنظيم نمايند و سپس پاسخ دهند. آنها نبايد بلافاصله صرفاً محفوظات ذهني خود را بيرون بريزند. به همان اندازه که تقويت کلامي مؤثر است، تقويتهاي غيرکلامي نيز بسيار اهميت دارند. منظور از تقويت کلامي، پيامهاي رفتاري؛ مانند نگاه کردن و حرکات صورت و بدن است که بدان وسيله معلم نظر خود را به دانش آموزان اعلام مي کند. حرکات معلم در مقابل پاسخ دانش آموزان بدون اظهار هيچ کلامي به خوبي مي تواند درستي يا نادرستي پاسخ، رضايت يا عدم رضايت معلم را نشان دهد.
با ارزيابي پاسخهاي دانش آموزان مي توان نکات ضعف يادگيري دانش آموزان را شناخت و بر اساس اين نکات، فعاليت هاي تکميلي خارج از کلاس به آنها ارائه داد.
نمودار ص 34 كتاب
[10] - Instructional
روش نگارش و تنظيم طرح درس
طرح درس، عبارت است از تقسيم محتواي يک ماده ي درسي در يک دوره معين به مراحل و گامهاي مناسب و مشخص براساس هدف و نتايج آموزش. براي تهيه و تنظيم طرح درس معلم بايد در ابتداي هر سال تحصيلي براساس اصول معين بين هدفهاي آموزشي و برنامه هفتگي، ترتيبي اتخاذ کند که مجموعه فعاليت هاي آموزشي به موقع، بدون وقفه در طول يک ترم يا سال تحصيلي اجرا شود. براي تحقق چنين مقاصدي طراحي و تنظيم يک جدول زماني مي تواند بسيار مفيد و مؤثر باشد؛ زيرا هنگامي مي توان منظم و مؤثر، در فرآيند آموزش به جلو گام برداشت که برنامه ها و فعاليت هاي آموزشي به تناسب زمان مورد نظر، ساختاري منظم داشته باشند. اگر معلمي طول دوره ي آموزشي را با توجه به مجموعه ي شرايط، به جلسات مفيد آموزشي تقسيم نکند و فعاليت هاي آموزشي هر جلسه را براساس اهداف تنظيم ننمايد، هرگز نمي تواند انتظار کارآيي مؤثر از تدريس خود و حداکثر يادگيري از دانش آموزان خود داشته باشد. معلم بايد کليه فعاليت هاي طول دوره را به صورت يک جدول زمان بندي شده با درج عنوان اصلي و هدف کلي هر جلسه به انضمام تاريخ ارزشيابي تشخيصي، تکويني و پاياني تهيه و به دانش آموزان قبل از شروع و آغاز فعاليت ارائه نمايد. آشنايي دانش آموزان از مجموعه فعاليت هاي طول سال به تفکيک جلسات و همفکري آنان با معلم مي تواند اثربخشي تدريس معلم و انگيزه ي يادگيري دانش آموزان را دو چندان کند. براي تنظيم چنين جدولي مي توان مراحل زير را به ترتيب طي کرد:
گام اول :
تقويم طرح را بايد براي يک ترم يا يک سال تحصيلي با محاسبه ي تعداد هفته ها، روزها و ساعتهايي که در طول سال تحصيلي براي تدريس درس مورد نظر پيش بيني شده است محاسبه و تنظيم کرد.
گام دوم :
پس از مشخص شدن زمان خالص تدريس، محتواي درس يا عناوين مورد تدريس را نه برحسب کميّت، بلکه برحسب اهميت و کيفيت مطالب و تحقق هدفهاي آموزشي بر کل ساعات و جلسات تقسيم کرد. براي انجام چنين کاري، لازم است ابتدا محتواي درس يا عناوين مورد تدريس و ساير فعاليت هاي آموزشي با احتساب فرصت لازم براي تمرين محاسبه شود و سپس محتواي فصلها و مباحث و ساير فعاليت هاي در نظر گرفته شده در طول سال، به واحدهاي کوچکتر درسي يا محتواي متناسب با تک تک جلسات تقسيم گردد.
گام سوم :
هدف کلي هر جلسه بايد با توجه به عنوان درس، دقيقاً مشخص شود. نوشتن هدفهاي رفتاري در اين جدول، ضرورتي ندارد. در نوشتن هدفهاي هر جلسه علاوه بر عنوان درس، معلم بايد با توجه به قابليتها و فعاليت هاي مورد نظر و محتواي درس، هدف کلي هر جلسه را با زباني روشن و قابل فهم براي دانش آموزان بنويسد.
گام چهارم :
پس از تعيين هدف کلي هر جلسه، لازم است معلم فعاليت هاي تکميلي دانش آموزان را که براي تقويت يادگيري آنها لازم است و فرصت کافي براي انجام آنها در کلاس درس وجود ندارد پيش بيني نمايد. پيش بيني اين نوع فعاليتها و حتي امکانات و وسايل لازم براي انجام چنين تکاليفي بايد دقيقاً مشخص شده باشد؛ مثلاً دقيقاً معين شود چه بخشي از چه کتابي مطالعه و يا تمرينهاي چه بخشي از کتاب درسي حل شود يا چه گزارشي با توجه به چه امکاناتي بايد تهيه و نوشته شود. فعاليت هاي تکميلي بايد مکمّل فعاليت هاي کلاس و تقويت کننده ي کيفيت يادگيري دانش آموزان شود. از ارائه فعاليت هاي تکميلي خسته کننده، بي ربط با موضوع و نامتناسب با زمان، جداً خودداري شود.
ضمناً در طرح درس ترمي يا سالانه (جدول زمان بندي شده ي تدريس)، جلساتي را نيز مي توان به تناسب موقعيت و زمان تدريس به شناخت دانش آموزان، اجراي ارزشيابي تشخيصي و تکويني و پاياني و مرور درسهاي گذشته که پيش نياز درس جديد مي باشند و ترميم کمبودهاي مشخص شده در ارزشيابي تشخيصي اختصاص داد. الگوي شماره يک طرح درس سالانه يا جدول زمان بندي شده ي تدريس يک دوره آموزشي را نشان مي دهد.
نام درس :-پايه :-سال تحصيلي-هدف نهايي دوره
ماه-هفته-تاريخ-فصل-موضوع درس-هدف کلي درس-فعاليت تکميلي
مهر-اول- - - - -
-- - - - -
-- - - - -
-دوم- - - - -
-- - - - -
-- - - - -
-سوم- - - - -
-- - - - -
-- - - - -
-چهارم- - - - -
-- - - - -
-- - - - -
-پنجم- - - - -
-- - - - -
-- - - - -
الگوي شماره 1: نمونه اي از طرح درس ترمي يا سالانه
طراحي فعاليت هاي آموزشي
روش نگارش و تنظيم طرح درس روزانه
طرح درس روزانه شامل پيش بيني مجموعه فعاليت هايي است که معلم از پيش براي رسيدن به يک يا چند هدف آموزشي در يک جلسه تدريس، تدارک مي بيند. طرح درس جلسات آموزشي سبب مي شود که معلم فعاليت هاي آموزشي را به ترتيب و يکي بعد از ديگري در مراحل و زمانهاي مشخص و به شيوه اي منطقي اجرا کند و نتايج حاصل از آن را براي تدريس در مراحل بعدي آموزش، مورد استفاده قرار دهد. در واقع طراحي هر جلسه آموزشي، سازماندهي و ارزيابي دائمي جريان فعاليت هاي ياددهي - يادگيري را سبب مي شود.
در طول برنامه هاي آموزشي، گاهي، وقت و تلاش زيادي به دليل تکراري بودن مطالب و فعاليتها به هدر مي رود و يا حذف عمومي يا غيرعمدي بعضي مطالب ضروري به دليل کمبود وقت و يا فعاليت هاي بيهوده، به جريان آموزش آسيب مي رساند. مهمترين کارکرد طراحي آموزشي آن است که از تکرار مطالب بيهوده و حذف موارد ضروري جلوگيري مي کند.
طرح درس جزئيات لازم براي آموزش يک يا چند درس در مورد يک موضوع را تعيين مي کند. درسها ممکن است کوتاه و سي دقيقه اي باشند و چند ساعت به طول بينجامد. محتوا، سن، بلوغ ذهني و فعاليت هايي که دانش آموزان بايد انجام دهند. از عواملي هستند که مدت زمان تدريس را مشخص مي سازند البته بدون نوشتن و تدوين برنامه و طرح درس هم مي توان کلاس درس اداره کرد؛ اما اگر معلم مي خواهد از کارآيي مؤثر در فرآيند تدريس برخوردار باشد. بايد طرح درس خود را دقيقاً تنظيم نمايد. در تنظيم طرح درس، اهداف رفتاري، انتخاب محتوا و فعاليت هاي آموزشي بايد در هسته مرکزي آن قرار گيرند. از فوايد توجه به سازه هاي فوق در فرآيند طراحي، موارد زير را مي توان نام برد:
1. به معلمان در فرآيند تدريس کمک مي کند.
2. براي انتخاب مواد آموزشي، بسيار مفيد مي باشد.
3. در تعيين تکاليف درسي تک تک دانش آموزان مؤثر است.
4. براي انتخاب و ساختن سؤالهاي ارزشيابي، ارزشمند هستند.
5. در خلاصه کردن و اعلام نتايج ارزشيابي به معلم کمک مي کند.
6. در "خود ارزيابي" دانش آموزان عامل بسيار مفيدي است.
7. دانش آموزان را به ياد گيرندگاني خودکفا تبديل مي کند.
علاوه بر موارد فوق، دلايل مختلفي براي اثبات لزوم تهيه طرح درس وجود دارد. يک طرح درس خوب نوشته شده معلم را قادر مي سازد که در طول دوره ي آموزشي خود به دقت در مورد همه چيز فکر کند. در تنظيم و انتخاب منابع مورد نياز کمک بزرگي محسوب مي شود و مي تواند معلم را در زمينه هاي زير ياري دهد:
1.انگيزه هاي لازم را ايجاد کند.
2. بر قسمتهاي مختلف درس از جمله تجارب يادگيري دانش آموزان به نحو مطلوب تأکيد کند.
3. اطمينان دهد که کليه اطلاعات مورد نياز دانش آموزان در درس گنجانده شده است.
4. امکان استفاده از وسايل آموزشي را فراهم مي سازد.
5. طرح سؤالهاي مناسب را پيش بيني مي کند.
6. تدريس معلم براساس برنامه اي منظم و از پيش تعيين شده انجام مي شود.
معلمان کارآمد معمولاً تلاش مي کنند طرح درس، دقيق با جزئيات کامل بنويسند و براساس آن فعاليت هاي آموزشي را دنبال مي کنند. البته گاهي مي توان از طرح درسهايي که معلمان با تجربه نوشته اند استفاده کرد؛ اما بهتر است معلمان طرح درسهاي مورد نظر را خود شخصاً تنظيم نمايند و در طول دوره هاي آموزشي همواره به اصلاح و تکميل آن بپردازند. طرح درس به دليل اين که مراحل تدريس را مشخص مي کند، راهنماي معلم در فرآيند تدريس است. يک طرح درس شامل فهرستي است که در هر ستون آن يکي از مراحل تدريس به شرح زير نوشته مي شود:
1. هريک از واحدها و يا درسها و زماني که بايد صرف آن شود.
2. فعاليت هايي که دانش آموزان بايد در آن درس يا واحد يادگيري انجام دهند.
3. مطالبي که بايد به وسيله ي معلم به دانش آموزان ارائه شود.
4. نکات کليدي موجود در محتواي کتاب درسي يا ساير منابع مورد استفاده ي دانش آموزان مشخص مي شود.
5. وسايل يا فعاليت هاي آموزشي مانند فيلمها، بازديدهاي علمي ... و همچنين فعاليت هاي مربوط به ارزشيابي دانش آموزان را مشخص مي کند.
مراحل نگارش و تنظيم طرح درس روزانه
رعايت مراحل و نکات زير براي تدوين يک طرح درس خوب لازم و ضروري است:
1- موضوع يا عنوان درس
عنوان درس بايد به طور دقيق نوشته شود؛ مثلاً اگر عنوان درس را «دماسنج» بگذاريم، عنوان گويايي نيست، بلکه بهتر است بنويسيم: «چگونه مي توان از دماسنج استفاده کرد» يا «طريقه ي استفاده از دماسنجها». معلم هر اندازه به تجزيه و تحليل موضوعات مسلط باشد بهتر مي تواند براي آن، عنوان مناسب انتخاب کند.
2- تعيين و نگارش عناوين فرعي يا رئوس مطالب
پس از تعيين و نوشتن موضوع درس، طراح بايد عناوين فرعي موضوع درس را مشخص سازد، ترتيب و توالي مناسب عناوين فرعي همواره بايد مورد توجه قرار گيرد. عناوين فرعي، بهترين راهنماي نگارش هدفهاي جزئي است؛ زيرا براساس هر عنوان فرعي مي توان يک هدف جزئي نوشت.
3- نوشتن هدف کلي درس
نوشتن هدف کلي يک جلسه تدريس، همانند هدف کلي يک دوره ي آموزشي است؛ اما در قالب يک موضوع محدود، تحقق مجموع هدفهاي کلي جلسات بايد موجب تحقيق اهداف کلي دوره شوند. به عبارت ديگر اهداف کلي هر جلسه ي تدريس، عناصر يا مراحل رسيدن به اهداف کلي دوره را مشخص مي کنند. در نوشتن هدف کلي هر جلسه نيز معمولاً از افعال کلي استفاده مي شود. ذکر شرايط و معيار در اين نوع از اهداف ضرورتي ندارد.
4- نگارش و تنظيم هدفهاي جزئي درس
ساده ترين راه نوشتن اهداف جزئي يک درس، اين است که براساس هر موضوع فرعي يک هدف جزئي نوشته شود. ماهيت اهداف جزئي همانند هدف کلي درس است؛ اما در قالب موضوعي ريزتر و محدودتر. به عبارت ديگر، هدفهاي جزئي درس، اهداف زيرمجموعه هدف کلي درس مي باشند. دقت در نوشتن اهداف جزئي و تنظيم درست توالي آن، مي تواند موجب نظم بيشتر فعاليت هاي آموزشي شود و در نهايت، تحقق هدف کلي را تضمين نمايد.
5- نگارش و تنظيم هدفهاي رفتاري درس
پس از نوشتن هدفهاي جزئي، طراح بايد هدفهاي جزئي را تبديل به هدفهاي رفتاري نمايد. هدفهاي رفتاري هر جلسه تدريس بايد با توجه به شرايط، ضوابط و امکانات متناسب با سطوح مختلف حيطه هاي يادگيري تنظيم شود. سپس براساس سلسله مراتب از آسان به مشکل و يا به صورت پيش نياز و پس نياز مرتب گردد. در هدفهاي رفتاري: عملکرد (نوع رفتار)، شرايط و معيار دقيقاً بايد مشخص شود.
6- تعيين رفتار ورودي دانش آموزان
پس از نوشتن هدفهاي رفتاري درس، رفتار ورودي دانش آموزان يا پيش نيازهاي تحقق هدفهاي رفتاري بايد مشحص شوند. گروهي معتقدند كه ابتدا بايد رفتارهاي ورودي دانش آموزان در بررسي، مشخص و سپس هدفهاي رفتاري نوشته شوند. چنين رويكردي در نظامها يا دوره هايي صادق است كه محتوا و كتاب مشخصي ارائه نشده باشد و معلم كاملاً در انتخاب و سازماندهي مطالب درسي آزاد باشد. در نظام آموزشي ايران به دليل متمرکز بودن، اجراي چنين پيشنهادي تقريباً غيرممکن است.
7- ارزشيابي تشخيصي
اغلب سؤال مي شود که معلمان چگونه مي توانند اطلاعات پيش نياز يا رفتار ورودي دانش آموزان را تشخيص دهند؟ اين امر توسط ارزشيابي تشخيصي ممکن مي باشد.
معلم بر اساس تخصص و مهارتي که دارد بايد ابتدا رفتار ورودي را پيش بيني کند و سپس براساس دانش پيش نياز درس مورد تدريس، سؤالهايي طرح نمايد. سؤالهاي طرح شده بايد در ستون ارزشيابي طرح درس نوشته شود. اين سؤالها قبل از تدريس بايد از دانش آموزان پرسيده شوند، تا وجود يا عدم وجود پيش نياز مشخص شود. در صورت عدم تسلط دانش آموزان بر پيش نياز درس مورد تدريس، مخصوصاً زماني که موضوع درس با موضوعات قبلي و بعدي ارتباط تسلسلي داشته باشد، حتماً بايد رفتار ورودي ترميم گردد.
8- نگارش مراحل اجراي تدريس
در آموزشهاي مستقيم تنظيم نحوه ي ارائه محتوا به ترتيب اهميت به چند مرحله به شرح زير تقسيم مي شود:
الف- مرحله ي آمادگي
مرحله ي آمادگي خود، شامل قسمتهاي زير مي باشد:
-آمادگي معلم
بديهي است براي انجام هر کاري بايد آمادگي داشت. موضوع تدريس نيز نمي تواند از اين قاعده مستثني باشد. معلم بايد پيش بيني کند که در کلاس درس چه فعاليتي را مي خواهد انجام دهد و چگونه مي خواهد کلاس را شروع کند؟ چگونه مي خواهد در کلاس درس انگيزه ايجاد کند و اين انگيزه را تا پايان کلاس استمرار بخشد و سرانجام چگونه مي خواهد کلاس را به پايان برساند؟
-آمادگي دانش آموزان
اگر دانش آموزي به درس معلم توجه نکند و در اجراي فعاليت هاي آموزشي با او همکاري ننمايد، عمل تدريس به مفهوم واقعي آن، صورت نخواهد گرفت. توجه دانش آموزان و همکاري آنها مستلزم آماده شدن براي فعاليت است. تجربه نشان داده است که در آغاز ورود به کلاس، اغلب دانش آموزان هنوز متوجه مسائلي هستند که قبل از آمدن به کلاس افکار آنها را به خود مشغول داشته است. در شروع کلاس، معلم موظّف است توجه و افکار دانش آموزان را به طور جدي متوجه کلاس و فعاليت هاي مورد نظر نمايد. معلمان با تجربه در اين مرحله از روشهاي مختلفي استفاده مي کنند.
علاوه بر موارد ذکر شده، معلم بايد قبل از ورود دانش آموزان به کلاس درس مجموعه وسايل آموزشي مورد نياز را در کلاس آماده نمايد. چنانچه در کاربرد بعضي از وسايل مهارت چنداني نداشته باشد، بايد قبل از رفتن به کلاس و به کارگيري وسايل در حضور دانش آموزان، تمرين لازم را انجام دهد تا مهارت مورد نظر را کسب نمايد. معلم نه تنها بايد وسايلي را که خود براي تدريس لازم دارد آماده کند، بلکه بايد وسايلي را که دانش آموزان براي کسب تجارب و انجام دادن تمرين بدان نيازمندند، نيز تهيه کرده، در اختيار آنان قرار دهد.
ب- مرحله معرفي و بيان هدفهاي صريح آموزشي
معلم پس از جلب توجه دانش آموزان، بايد موضوع درس و اهداف آنها را به دانش آموزان معرفي کند. معرفي درس و اهداف آن بايد به گونه اي صورت گيرد که متناسب با ساختار شناختي دانش آموزان باشد.
معرفي درس و هدفهاي رفتاري آن، دانش آموزان را براي آشنايي با تجارب يادگيري و سعي در دستيابي به آنها آماده مي سازد. معلم بايد انتظارات خود را از دانش آموزان، بسيار ساده، روشن و مشخص بيان کند. زمان اختصاص داده شده براي معرفي درس نبايد بيش از 3 تا 5 دقيقه وقت کلاس را بگيرد.
ج- مرحله ي ارائه درس
در مرحله ي ارائه درس، محتواي مورد آموزش بايد دقيقاً مشخص شود. از روشهايي چون سخنراني، بحث گروهي، نمايش تصاوير، پرسش و پاسخ و ... به عنوان روشهايي که براي آموزش هر قسمت لازم است، استفاده شود. معلم بايد اطمينان حاصل کند که بخشهاي مختلف محتوا با يک روال منطقي ارائه خواهد شد و هيچ نکته نامفهومي در ميان مطالب ارائه شده وجود نخواهد داشت. زمان لازم براي هر قسمت به طور دقيق مشخص شود. ارائه محتوا در حقيقت قسمت اصلي کار تدريس و شامل دو عامل جدا ناشدني است:
1- سازماندهي کليه محتواي درس و توالي آنها بايد رعايت شود.
2- روش آموزش قسمتهاي مختلف مشخص شود.
به طور مثال معلم بايد حداقل نکات زير را پيش بيني کند:
الف) سؤالهايي که بايد پرسيده شوند.
ب) در هنگام بحث دلايل لازم پيش بيني شود.
ج) در حدود 5 تا 10 دقيق فيلم نشان داده شود.
د) پس از نمايش فيلم، موضوع مورد بحث قرار گيرد.
معلم بايد پيش بيني کند که منظور از سؤال چيست؟ آيا فقط براي جلب توجه دانش آموزان است و نيازي به پاسخ ندارد؟ پاسخ دادن به سؤالها بر عهده ي چه کسي است؟ معلم يا دانش آموزان؟ آيا سؤال بر روي نکات اصلي درس تأکيد دارد؟ آيا سؤال ايجاد انگيزه مي کند؟ آيا سؤالها سبب مؤثر شدن تدريس و جلب توجه دانش آموزان خواهد شد؟ آيا سؤال به سنجش درک و فهم دانش آموزان کمک مي کند؟ آيا سؤال، توجه دانش آموزان را به مفاهيم، اصول خاص و مورد نظر جلب مي نمايد؟
سؤالها بايد زمينه ي بحث و گفتگو را در کلاس درس فراهم سازند و بين معلم و دانش آموزان ارتباط برقرار کنند. به بيان ديگر، سؤال بايد سبب شناخت بهتر و ايجاد قدرت تجزيه و تحليل، ترکيب، ارزيابي، نتيجه گيري و تعميم در دانش آموزان شود. مقدمه در ارائه محتوا بسيار مهم است. يک مقدمه خوب مي تواند توجه دانش آموزان را جلب کند و علاقه ي آنها را به ادامه درس برانگيزد. مقدمه خوب شامل مطالب زير است:
1- درس در چه موردي صحبت مي کند؟
2- کجا و در چه زماني دانش آموزان مي توانند از آنچه در اين درس مي آموزند، استفاده کنند؟
3- چگونه بايد مطالعه کنند و مفاهيم را بياموزند؟
4- بازنگري مختصري از آنچه در درسهاي قبلي مرتبط با موضوع آموخته اند.
تکرار مطالب پيش نياز معمولاً براي مؤثر کردن تدريس لازم است؛ اما لازم نيست هميشه از يک روش براي يادآوري رفتار ورودي استفاده کنيم. معلم بايد روي نکات کليدي رفتار ورودي تأکيد کند تا درس جديد راحت تر و قابل فهم تر شود. اين تکرار نبايد طولاني باشد.
د- مرحله ي خلاصه کردن و نتيجه گيري
براي تثبيت مطالب ارائه شده در ذهن دانش آموزان، لازم است درس ارائه شده به طور خلاصه جمع بندي و نتيجه گيري شود. تلخيص و جمع بندي، مفاهيم از دست داده شده در طول آموزش را براي دانش آموزان روشن مي کند بهتر است تلخيص و نتيجه گيري توسط خود دانش آموزان انجام شود و معلم اظهار نظر نهايي را ارائه نمايد.
ه- مرحله ي ارزشيابي
بعد از ارائه محتوا و جمع بندي و نتيجه گيري، لازم است معلم از چگونگي تحقق اهداف، آگاه شود. اگرچه اين عمل ممکن است در طول فعاليت هاي آموزشي به طور ضمني انجام شود؛ اما ضرورت دارد معلم پس از پايان ارائه محتوا، با مقايسه سطح مهارتي که انتظار دارد دانش آموزان به آن برسند و آنچه دانش آموزان عملاً به آن رسيده اند، ميزان يادگيري دانش آموزان و مؤثر بودن روش تدريس خود را ارزشيابي کند.
زمان ارزشيابي، بستگي به مدت زمان تدريس دارد؛ اما اين مرحله نبايد زياد وقت کلاس را بگيرد. به طور متعادل مي توان ده دقيقه براي اين کار در نظر گرفت. سؤالهاي مرحله ي ارزشيابي بايد بر اساس هدفهاي رفتاري درس طرح شوند.
و- مرحله ي تعيين فعاليت هاي تکميلي
معلم مي تواند براي تقويت مطالب آموخته شده در کلاس و ارتباط آن با زندگي واقعي دانش آموزان فعاليت هايي را در خارج از کلاس پيش بيني کند. اين تکاليف، بخشي از مطالعات مربوط به درس محسوب مي شوند. معلم بايد اين نوع فعاليتها را دقيقاًً پيش بيني کند و در اختيار دانش آموزان قرار دهد. معرفي منابع مطالعه يا فعاليت مانند: کتاب، مقالات جديد، فيلم و ... به دانش آموزان علاقمند فرصت مي دهد تا اطلاعات خود را با مطالعه و استفاده از اين امکانات افزايش دهند.
اگر معلم انتظار داشته باشد که وظايف و فعاليت هاي تکميلي خارج از کلاس، طبق اصول و قواعد خاصي انجام شود، بايد اصولي را که در ذهن دارد به طور واضح و دقيق به دانش آموزان اعلام کند. اگر اين اصول، به صورت شفاهي از طرف معلم اعلام شود، ممکن است دانش آموزان به آن توجه نکنند. بنابراين بهتر است اصول و معيارها به تفصيل به صورت کتبي و در صورت امکان همراه با مثال در اختيار دانش آموزان قرار داده شود. چنين کارکردي در وقت کلاس صرفه جويي کرده و به دانش آموزاني که غيبت دارند و يا در فاصله ي اعلام فعاليت هاي تکميلي تا زمان انجام آن بعضي از اصول را فراموش مي کنند، کمک مي کند.
در اکثر مواقع، معلم تکاليف خواندني، يا انجام فعاليت در خانه را زماني ارائه مي دهد که زنگ خورده است و دانش آموزان با عجله، مشغول ترک کلاس هستند. اگر دادن تکاليف در روند يادگيري دانش آموزان اهميت دارد، بايد بيش از اين به آن توجه شود، يکي از بهترين شيوه هاي تعيين فعاليت هاي تکميلي (تکاليف خارج از کلاس) به دانش آموزان ارائه راهنماي از قبل تنظيم شده است. اينکه راهنماي تعيين تکاليف به چه صورتي نوشته شود و چه امکاناتي در خارج از کلاس درس فراهم گردد، به موقعيت آموزشي و نوع درس بستگي دارد.
در زير يک نمونه از راهنماي فعاليت هاي تکميلي دانش آموزان آورده شده است:
- مقدمه
- اهميت موضوع
- تکاليف و تاريخ ارائه آنها
- مطالعات و مطالبي که بايد خوانده شوند.
- مسائلي که بايد حل شوند.
- گزارشهايي که بايد نوشته شوند.
- آزمايشهايي که بايد انجام شوند.
- سؤالهايي که دانش آموزان بايد با مطالعه ي شخصي به آنها پاسخ گويند.
منابع - اطلاعات کامل در مورد منابع
يکي از انواع تکاليفي که بسيار مفيد و ارزشمند است، کاربرد فعاليت هاي آموزشي در خارج از کلاس درس مي باشد. کاربرد مفاهيم آموخته شده زماني امکان پذير است که مطالب آموخته شده به طور ذهني و عملي در کلاس تمرين شود. اگر دانش آموزي مطالب عرضه شده در کلاس درس را بفهمد و آن را به طور ذهني تحليل کند و در موقعيت شبيه سازي شده به کار گيرد، مي توان انتظار داشت که بتواند آن را در خارج از کلاس و در موقعيت حقيقي نيز به کار گيرد. کاربرد مفاهيم، سبب مي شود که دانش آموزان بتوانند از مفاهيم آموخته شده در فرآيند استفاده کنند.
پنجشنبه بیستم دی 1386
طراحی آموزشی
گام دوم : تحليل و تعيين موقعيت آموزشي
پس از تعيين هدفهاي آموزشي، يکي از مهمترين مراحل طراحي تعيين و تحليل موقعيت آموزشي است. در اين مرحله معمولاً پرسشهايي به شرح زير ممکن است براي معلم مطرح شود:
- چگونه بايد فعاليت هاي آموزشي دانش آموزان را سازماندهي کرد تا هدفهاي آموزشي تعيين شده، تحقق يابند؟
- رويدادها و تجاربي که سريعتر و بهتر دانش آموزان را به هدفهاي آموزشي مي رسانند، کدامند؟
پاسخ دادن به اين پرسشها نياز به بررسي تعدادي از عوامل دارد. به مجموعه ي اين بررسيها تحليل و تعيين موقعيت گفته مي شود. در اين مرحله، معلمان بايد کليه فعاليت هاي آموزشي را که منجر به يادگيري مي شوند، بررسي و يادداشت کنند. سپس آن دسته از فعاليتها را که براي رسيدن به هدفها چندان مهم و ضروري به نظر نمي رسند، از مجموعه ي فعاليت هاي آموزشي حذف کنند تا در نهايت مجموعه اي از فعاليت هاي مناسب و ضروري براي رسيدن به هدفهاي آموزشي به دست آيد.
پس از تعيين فعاليت هاي آموزشي، روابط بين اهداف تعيين شده و ارتباط بين فعاليتها بايد مورد بررسي قرار گيرد تا سلسله مراتب فعاليتها، مشخص گردد. علاوه بر ترتيب و سلسله مراتب فعاليت تعيين گروههاي ياددهي- يادگيري[5] نيز ازاهميت خاصي برخوردار است. طراح، موظف است نوع گروه، تعداد و نحوه ي فعاليت آنها را پيش بيني کند و نقطه ي آغاز فعاليتها را بر اساس ارزشيابي تشخيصي معين سازد. بنابراين تحليل و تعيين موقعيت آموزشي فرآيندي است که در آن فعاليت هاي آموزشي، نوع ارتباط بين هدفها و فعاليتها، رفتار ورودي، نقطه ي آغاز فعاليت بر اساس ارزشيابي تشخيصي و حتي گروههاي تدريس - يادگيري، تحليل و تعيين مي شوند
الف - فعاليت هاي آموزشي
به مجموعه ي فعاليت هاي معلم و دانش آموزان در يک زمان معين، براي تحقق اهداف آموزي معين فعاليت هاي آموزشي گفته مي شود. بنابراين فعاليت هاي آموزشي شامل دو قسمت فعاليت مشخص مي باشد:
1- فعاليت هاي معلم (روش تدريس)
در بعضي از طراحي هاي آموزشي، معلمان اهداف آموزشي را به گونه اي تنظيم مي کنند که بيشتر، نشاندهنده ي فعاليت خود آنهاست و به انتظاراتي که از دانش آموزان دارند، کمتر توجه مي شود. اين دسته از اهداف آموزشي «معلم - محور» وقتي ارزشمند هستند که فعاليتها در جهت هدايت و تقويت فعاليت هاي يادگيري دانش آموزان تنظيم شده باشد. البته در اجراي فعاليت هاي آموزشي، معلم نيز بايد نقشهاي تعريف شده اي داشته باشد. نقشهايي از قبيل: توضيحات لازم در زمينه ي اصول و مفاهيم، جهت دادن فعاليت هاي يادگيري دانش آموزان، نظارت بر عملکرد دانش آموزان و راهنمايي آنها، دادن بازخورد به منظور تقويت و اصلاح فعاليت هاي آموزشي دانش آموزان و غيره. در هر صورت معلمان هميشه بايد دانش آموزان را در طول فعاليت هاي يادگيري و دستيابي به نتايج مطلوب بر اساس اهداف آموزشي راهنمايي کنند. براي دانش آموزان دانستن اين نکته که از آغاز يک فعاليت آموزشي، معلمانشان دقيقاً چه نقشي دارند و چقدر مي توانند از آنها انتظار راهنمايي داشته باشند، بسيار مفيد خواهد بود.
2- فعاليت هاي دانش آموزان (تجارب يادگيري)[6]
براي بسياري از دانش آموزان دانستن دقيق اهداف، در يک فعاليت آموزشي براي دستيابي به نتايج يادگيري مورد انتظار، ممکن است کافي نباشد؛ مثلاً، وقتي که به بعضي از دانش آموزان گفته مي شود که «فصل ده کتاب علوم اجتماعي را به منظور دستيابي به علل اصلي جنگ هشت سال دفاع مقدس» مطالعه کنيد؛ ممکن است ندانند براي دستيابي به نتايج يادگيري چنين هدفي، چگونه مطالعه کنند. در نتيجه وقتي که دانش آموزان را براي يک فعاليت آموزشي آماده مي کنيم، بسيار مفيد خواهد بود که به آنها بگوييم، چه چيز را نياز دارند و چه نوع فعاليتي را بايد انجام دهند تا به نتايج يادگيري مورد انتظار برسند.
هدفهاي آموزشي خوب تنظيم شده، نتايج يادگيري را توضيح مي دهند. تعيين نتايج يادگيري اگرچه بسيار مفيد هستند؛ اما به تنهايي کافي نيستند. وقتي که نتايج يادگيري معين شدند، بايد فعاليت هايي را که براي دستيابي به چنين نتايجي مفيد هستند، مشخص کرد. بنابراين به مجموعه فعاليت هايي که دانش آموزان براي دستيابي به نتايج يادگيري انجام مي دهند، تجارب يادگيري مي گويند. اين دسته از فعاليتها شامل فعاليت هاي معلمان در فرآيند آموزش نمي شوند. به فعاليت هاي معلمان، روش تدريس گفته مي شود (براو و هارکلرود[7]، 1997، ص 7).
تجارب يادگيري يا فعاليت هاي دانش آموزان، بايد متناسب با اهداف آموزشي و متنوع باشند. معلمان نبايد دانش آموزان خود را محدود به چند فعاليت يادگيري نمايند. يعني آنها مي توانند از ميان تعداد تقريباً نامحدودي از تجربه هاي يادگيري، آن دسته از فعاليتها را که بيشترين احتمال دستيابي به اهداف را ميسر مي سازند انتخاب کنند؛ مثلاً آنها مي توانند براي دستيابي به اهداف يا نتايج يادگيري از دانش آموزان خود بخواهند که درباره موضوعي گزارشي تهيه کنند و با يکديگر به بحث و مناظره بپردازند. براي همکلاسي هاي خود سخنراني کنند، چيزي را بسازند، کاري را انجام دهند، اطلاعاتي را جمع آوري کنند و به شکل يک کل معنادار، ارائه دهند. نمايش و تئاتر اجرا کنند و بازيهايي را که جايگزين زندگي واقعي هستند انجام دهند. چيزي را به طور ذهني مجسم کرده و آن را بسازند. از روي تصاويري که خود گرفته اند و يا در اختيار آنان قرار داده شده، داستاني بنويسند و يا تصاوير و موقعيتهايي را مورد تعبير و تفسير قرار دهند. درباره چيزي يا انديشه اي تحليل و قضاوت کنند (همان منبع، صفحه 7).
ب - رابطه ي بين اهداف آموزشي
پس از اينکه اهداف و فعاليت هاي آموزشي مشخص شدند، ممکن است اين سؤال مطرح شود که هدفها به چه ترتيب بايد تحقق يابند؟ يا فعاليت هاي يادگيري به چه ترتيبي بايد انجام پذيرند تا نتيجه ي بهتري به دست آيد؟ معمولاً هدفهاي آموزشي به سه صورت با يکديگر ارتباط دارند:
1- ارتباط هدفها با هم به گونه اي است که قبل از تحقق هدف پايين تر، رسيدن به هدف بالاتر امکان ندارد. به عبارت بهتر، هدفهاي پايين تر، پيش نياز هدفهاي بالاترند و تا زماني که مطلب مربوط به هدف قبلي فرا گرفته نشده است، نبايد مطلب مربوط به هدف بعدي را آموزش داد. ارتباط چنين اهدافي را با هم «ارتباط تسلسلي يا ارتباط متوالي» مي گويند.
2- اهداف و فعاليت هاي آموزشي ممکن است نسبت به هم تقّدم رتبي نداشته باشند و در عرض هم قابل اجرا و دستيابي باشند؛ يعني آموزش مطالب مربوط به هر هدف، قبل يا بعد از هدفهاي ديگر امکان پذير باشد. اين نوع ارتباط را «ارتباطِ هم تراز يا ارتباط موازي» مي گويند.
3- در بيشتر مواقع، هدفهاي آموزشي حالت ترکيبي دارند؛ يعني اجزاي هدف آموزشي نهايي را ممکن است يک سلسله «هدفهاي تسلسلي» و «هدفهاي هم تراز» تشکيل داده باشند. در اين صورت، هدفها طوري بايد تنظيم شوند که توصيه هاي بندهاي 1 و 2 در آن رعايت شوند، تا دانش آموزان به نتيجه گيري مطلوب برسند.
ج - تعيين رفتار ورودي [8]
رفتار ورودي، تواناييها و قابليتهايي هستند که دانش آموزان بايد قبل از شروع يک فعاليت آموزشي جديد داشته باشند، تا مفاهيم جديد را بفهمند و بتوانند با موقعيت به هدفهاي جديد دست يابند. به رفتار ورودي، دانش و مهارتهاي پيش نياز نيز گفته مي شود. اگر معملي از رفتار ورودي دانش آموزان خود مطلع نباشد، ممکن است فعاليت هاي آموزشي دانش آموزان را بدون توجه به تواناييها و قابليتهاي دانش آموزان انتخاب کند. در اين صورت، دانش آموزان نسبت به انجام فعاليتها بي تفاوت مي شوند.
د - ارزشيابي تشخيصي [9]
ارزشيابي تشخيصي، نوعي ارزشيابي است که سؤالهاي مربوط به آن براساس رفتار ورودي طراحي مي شود و قبل از تدريس، بايد اجرا گردد.
از طريق ارزشيابي تشخيصي مي توان معلومات و تواناييها و مهارتهاي لازم دانش آموزان را براي ورود به مطالب جديد، تشخيص داد. ارزشيابي تشخيصي علاوه بر اينکه معياري براي سنجش رفتار ورودي دانش آموزان است. وسيله اي است که به کمک آن مي توان نقطه ي آغاز فعاليت هاي آموزشي را به دقت مشخص کرد.
اگر فعاليت هاي آموزشي به گونه اي طراحي شوند که تکرار رفتار ورودي دانش آموزان باشد، نه تنها دانش آموزان نسبت به فعاليت هاي آموزشي بي تفاوت خواهند شد، بلکه زماني که بايد براي پرورش قابليتهاي جديد صرف شود به هدر خواهد رفت و يا اگر آغاز درس بدون سنجش و تشخيص رفتار ورودي انجام شود، ممکن است فعاليتها به دليل نداشتن رفتار ورودي غير قابل فهم و مشکل باشد. در اين صورت، معلم حتماً بايد قبل از شروع درس جديد به ترميم رفتار ورودي بپردازد. مخصوصاً در صورت وجود ارتباط تسلسلي و متوالي بين هدفها، ترميم رفتار ورودي يا پيش نياز الزامي خواهد بود.
ه - تعيين گروههاي ياددهي - يادگيري
سازماندهي دانش آموزان و گروه بندي آنها در فعاليت هاي آموزشي از اهميت خاصي برخوردار است. متأسفانه اکثر معلمان، مجموعه فعاليت هاي آموزشي را در گروههاي يکسان به اجرا در مي آورند، در حالي که هميشه دستيابي به اهداف آموزشي مختلف از طريق گروههاي يکسان ميسر نمي باشد. يکي از عوامل مؤثر در انتخاب گروههاي ياددهي - يادگيري ماهيت اهداف و فعاليت هاي آموزشي است؛ مثلاً اگر اهداف و فعاليت هاي آموزشي در حيطه رواني - حرکتي( مهارتهاي عملي) باشند، حتماً دانش آموزان براي اجراي فعاليت هاي آموزشي بايد به گروههاي کوچک تقسيم شوند، تا تحقق هدفها امکان پذير گردد. معمولاً مناسبترين گروه براي هدفهاي نشناختي گروه بزرگ (30 تا 40 نفر)، براي هدفهاي عاطفي، گروه کوچک يا متوسط (5 تا 20 نفر) و براي هدفهاي رواني - حرکتي گروه کوچک يا حتي آموزش تک نفري مي باشد ( براون و همکاران، 1977).
البته بايد توجه داشت که در اينجا صحبت از «مناسبترين» است نه «بهترين»؛ زيرا در فرآيند طراحي کليه عوامل تأثيرگذار مانند تعداد نيروي انساني، هزينه، فضاي آموزشي و غيره بايد در نظر گرفته شوند. مسلم است که «بهترين» گروه براي آموزش و دستيابي به هدفهاي آموزشي در هر کدام از حيطه هاي سه گانه گروه کوچک و تک نفري است؛ زيرا برقراري ارتباط نزديک و چهره به چهره، نظارت بر فعاليت هاي آموزشي و دريافت بازخورد، امکان شناخت بهتر دانش آموز و در نتيجه آموزش بهتر را فراهم خواهد ساخت. اما چنين گروههايي از نظر اقتصادي و متغيرهاي ديگر با توجه به ميزان و کيفيت يادگيري مقرون به صرفه نخواهند بود.
[5] - Teaching - Learning groups
[6] - Learning Experiences
[7] - Brown and Harcleroad
[8] - entering behavior
[9] - diagnostic evaluation
گام سوم : تحليل و تعيين محتوا، روش و وسايل آموزشي
مرحله ي سوم از طراحي آموزشي، تحليل محتوا، روش و و سايل آموزشي است. اگر محتوا، روش و وسايل متناسب با هدفهاي آموزشي انتخاب و تنظيم نشوند - حتي اگر هدفهاي آموزشي، دقيق و خوب تنظيم شده باشند - فعاليت هاي آموزشي هرگز دانش آموزان را به آنچه که بايد برسند، هدايت نخواهد کرد.
پس از تعيين اهداف و تحليل موقعيت آموزشي معلم بايد به تحليل و انتخاب و تنظيم محتوا بپردازد. البته محتوايي بايد انتخاب شود که کاملاً متناسب با اهداف و قابل تدريس در زمان تعيين شده باشد. به عبارت ديگر تحليل محتوا و هدفهاي آموزشي هر دو بايد براساس رفتار مورد انتظار دانش آموزان تعيين شوند. به کارگيري محتوا در فعاليت هاي آموزشي بايد موجب تحقق اهداف مورد نظر گردد.
سازماندهي و تنظيم محتوا در فرآيند اجرا بسيار حائز اهميت است. در صورت امکان، مطالب آسان بايد قبل از مطالب پيچيده و مشکل ارائه گردد. مفاهيم نظري بايد قبل از فعاليت هاي عملي ارائه شوند.
محتوا بايد با توانايي دانش آموزان انطباق داشته باشد و بر اجزاي اصلي آموزش تأکيد کند و اطلاعات را به طور مؤثر و قابل درک، ارائه نمايد. محتواي درسي مناسب يا ابزار اوليه تدريس هستند. اگر خوب انتخاب يا سازماندهي نشوند، ممکن است فعاليت هاي آموزشي و در نتيجه رسيدن به اهداف آموزشي را دچار اختلاف نمايند معلمان بايد توجه کنند که هرگز نبايد محتوا را جايگزين اهداف آموزشي کنند.
فعاليت هاي آموزشي نيز هرگز نبايد منحصر به محتواي کتاب درسي شود. فعاليت هاي يادگيري بايد متنوع و حتي در صورت لزوم فراتر از مطالب مطرح شده در کتاب درسي باشد. فعاليتها مي توانند شامل مطالعه ي آزاد، مطالعه کتب غيردرسي مرتبط با موضوع درس، تهيه گزارش، و خلاصه هاي مطالب آموزشي و نتايج تحقيقات و سفرهاي علمي و عملياتي کاملاً ابتکاري و نو باشند.
پروژه هاي آموزشي، تمرينهايي هستند که بر اساس آن دانش آموزان مي توانند مهارت و دانش خود را در خلق و توليد يک موضوع علمي نشان دهند. سؤالهاي زير حداقل ضوابطي هستند که هر معلمي مي تواند در هنگام انتخاب محتوا آنها را معيار قرار دهد.
1 - آيا به کارگيري محتوا رفتارهايي را که انتظار داريم، در دانش آموزان مي پروراند؟
2- آيا محتوا بر اساس تواناييهاي ذهني و علمي دانش آموزان تهيه شده است؟
3- آيا محتوا از توالي لازم برخوردار است؟
4- آيا محتوا با اصول و مفاهيم علمي آن رشته همسويي دارد؟
5- آيا محتوا با مدت زمان تشخيص يافته براي تدريس انطباق دارد؟
اگر پاسخ همه ي سؤالهاي فوق منفي باشد، معلم نمي تواند از آن محتوا در فعاليت هاي آموزشي استفاده کند؛ اما اگر پاسخ تعدادي از سؤالها منفي باشد، بايد تغييرات لازم را در تنظيم و ترميم محتوا به عمل آورد.
دومين اقدام در گام سوم، انتخاب روش تدريس است. انتخاب روش تدريس در فرآيند طراحي، يکي از عناصر و عوامل اصلي طراحي به شمار مي رود؛ زيرا تعيين کننده نوع وظايف معلم و زمينه ساز فعاليت هاي دانش آموزان در کلاس درس مي باشد. روش تدريس، تنها به سخنراني معلم اطلاق نمي شود بلکه شامل فعاليت هاي متعددي چون، سازماندهي فعاليت هاي آموزشي يک گروه کوچک يا بزرگ دانش آموزان، به کارگيري فيلم يا ريز رايانه ها، تدارک حلقه هاي يادگيري، راهنمايي و هدايت گروههاي يادگيري همياري، نظارت و رهبري آموزش انفرادي و غيره مي باشد.
تدريس، يک فعاليت خنثي نيست؛ بلکه فعاليتي است هدفدار، عمدي، تجويزي و تعاملي، راهبردها و شيوه هاي تدريس ابتدا بايد به صورت معقول و منطقي تحليل شوند.
معلمان با تجربه حداقل چهار معيار: اهداف آموزشي، سبکهاي يادگيري دانش آموزان، محتواي آموزشي و امکانات موجود را در انتخاب روش تدريس مورد توجه قرار مي دهند. به هيچ وجه نبايد بدون تحليل موقعيت اقدام به تعيين روش آموزش نمود.
سومين اقدام در گام سوم طراحي، تحليل و انتخاب وسايل آموزشي است. اگرچه مفهوم وسايل آموزشي و ضرورت استفاده از آن در ادبيات آموزشي جامعه ي ما جايي براي خود باز کرده است و همواره از آن صحبت مي شود؛ اما مفهوم و کاربرد صحيح آن براي اکثر معلمان و مسؤولان نظام آموزشي به درستي معلوم نشده است. بي ترديد آشنايي با مفهوم صحيح و منطقي هر فن يا علم و هنري، پايه درک مباحث و مسائل متعدد آن به شمار مي رود. بنابراين اگر «مفهوم وسايل آموزشي» [10] و جايگاه آن را در روند فعاليت هاي ياددهي - يادگيري نشناسيم، هرگز نخواهيم توانست به صورت علمي و تجربي از آنچه اين امکانات، به ما عرضه مي دارند در محل مشکلات آموزشي خود استفاده کنيم.
وسايل آموزشي به مجموعه امکاناتي اطلاق مي شوند که مي توانند شرايطي را فراهم سازند تا در آن شرايط، يادگيري سريعتر، بهتر و پايدارتر صورت گيرد. معلم کارآمد بايد انواع و اقسام رسانه ها و وسايل آموزشي را براي انتقال پيامهاي آموزشي و تسهيل يادگيري بشناسد و درست به کار گيرد. تدريس منظم و مؤثر کاملاً متکي بر رسانه ها و وسايل آموزشي است. با چنين رويکردي بايد گفت: حتي معلم، کتاب درسي و محيط مدرسه و ساير امکانات نيز جزو وسايل آموزشي محسوب مي شوند.
اما در فرآيند طراحي آموزشي منظور از وسايل آموزشي، مجموعه ي وسايل گرافيکي، عکس و يا وسايل الکتريکي يا مکانيکي که براي دريافت اطلاعات، اعم از ديداري يا شنيداري به کار مي روند، اطلاق مي گردد. لازم است معلم مزايا، معايب و محدوديتهاي هريک از وسايل را براي آموزش درس خود بداند. استفاده از وسايل آموزشي، صرفاً براي استفاده از آنها و بدون توجه به ماهيت آنها و بدون هيچ قصد و هدفي، همواره مورد ترديد است. وسايل انتخاب شده بايد متناسب با محتوا، موقعيت آموزشي، روش تدريس و اهداف آموزشي باشد. به کارگيري وسيله نامناسب يا استفاده از وسيله در زمان و موقعيت نامناسب فقط باعث هدر رفتن وقت و کوشش معلم و دانش آموزان مي شود. بايد به وسايل آموزشي تنها از منظر وسيله اي که آموزش و يادگيري را تسهيل مي کنند و سبب يادگيري مي شوند، نگاه کنيم.
تهيه و انتخاب وسايل آموزشي خواه به وسيله ي معلم صورت گيرد و يا دانش آموزان، نياز به دقت نظر دارد، يک وسيله ي خوب نه تنها سبب رسانيدن پيام به بهترين وجه مي شود؛ بلکه علاقه، توجه و انگيزه ي دانش آموزان را نيز کاملاً تقويت مي کند. معلمان بايد بدانند که هيچ وسيله ي خاصي را نمي توان به عنوان بهترين وسيله براي تمام اهداف آموزشي به کار گرفت. هدفهاي رفتاري بهترين راهنما و معيار براي انتخاب و به کارگيري وسايل آموزشي هستند. علاوه بر هدفهاي آموزشي، معيار و ضوابط ديگري نيز در عمل مؤثرند که مهمترين آنها عبارتند از:
1- متناسب بودن :
وسيله ي انتخاب شده بايد متناسب با موضوع آموزش و اهداف رفتاري تعيين شده باشد.
2- کيفيت فني :
خصوصيات فيزيکي هريک از وسايل آموزشي که براي درس خاصي انتخاب شده اند، بايد به نحوي باشد که در تدريس، کاملاً مؤثر باشد. مثلاً يک تلق شفاف بر روي اورهد مي تواند براي آموزش درس خاصي وسيله ي مناسبي باشد؛ اما اگر نوشته ها يا تصاوير آن خيلي ريز و درهم باشد و روي آنها خط افتاده و يا اشتباهي وجود داشته باشد، استفاده ي از آن اثر منفي بر روي يادگيري دانش آموزان خواهد گذاشت.
3- قابليت دسترسي :
گاهي وسيله اي براي تدريس يک هدف و محتواي خاص بسيار مناسب است؛ اما نمي توان آن را به راحتي به دست آورد و يا امکان استفاده ي مکرر از آن در مواقع دلخواه ميسر نيست. چنين وسيله اي امکان مناسبي براي آموزش نخواهد بود، زيرا وسيله اي که نتوان از آن استفاده کرد و يا در موقع لزوم امکان کاربرد آن نباشد، فايده اي ندارد.
4- سادگي :
گاهي با استفاده از رسانه اي پيچيده، مطالبي که از درک و فهم دانش آموزان فراتر است به آنها عرضه مي شود. البته اين دسته از وسايل ممکن است به علت جالب بودن در دانش آموزان ايجاد انگيزه کند؛ اما اطلاعات پيچيده ي آن ممکن است سبب ابهام در درک و فهم موضوع اصلي که بايد آموخته شود، نيز بگردد. مثلاً بسياري از فيلمهاي آموزشي هيچ هدف خاصي را دنبال نمي کنند، چون موضوع و هدف مشخصي ندارند، اهداف آموزشي را تحت تأثير قرار مي دهند و مانع رسيدن به هدف اصلي مي شوند.
معمولاً فيلمهاي کوتاه در مورد بخشهاي خاصي از موضوع درس، مؤثرتر از سايز فيلمهاي آموزشي هستند؛ زيرا معطوف به هدف يا محتواي مورد بحث خاصي هستند. معلم کارآمد هرگز براي استفاده ي صرف از يک وسيله رسيدن به اهداف آموزشي رادچار اختلال نمي کند.
5- انعطاف پذيري :
از عوامل مهم ديگر در استفاده ي مؤثر از وسايل آموزشي، انعطاف پذيري آن است. توان معلم براي کنترل و به کارگيري وسيله اي که با نياز او متناسب باشد، اهميت بسيار دارد. يک وسيله ي آموزشي خوب را بايد بتوان در زمانها و موقعيتهاي مختلف مورد استفاده قرار داد.
6- سطح فرهنگي :
وسايل آموزشي با توجه به واژگان به کار رفته در آن، سطح محتوايي، ديدگاههاي مختلف و هدف آن تعيين مي شود. به همين دليل ضروري است که معلم، مناسبت هر وسيله را با توجه به سطح فرهنگي متناسب با گروهي که مي خواهد وسيله را براي آنها به کار برد، بسنجد و انتخاب کند. ممکن است وسيله اي براي يک گروه در سطح خيلي بالا و براي گروهي ديگر در سطح بسيار نازلي باشد. در چنين مواردي به دليل عدم تناسب وسيله آموزشي با سطح دانش و توانايي دانش آموز، موجب خستگي و عدم علاقه او به موضوع مي شود.
7- هزينه :
در رابطه با وسايل، معلم بايد هم به قيمت ابزار و هم به ارزش زماني که صرف تهيه يا به کارگيري آن وسيله ي خاص در رابطه با تدريس مي شود، توجه کند. در هر صورت معيارهايي که براي به کار گرفتن وسيله مناسب انتخاب مي شوند به مفروضاتي که براي به کارگيري آنها در ذهن داريم، بستگي دارد. دستور خاصي وجود ندارد که از قبل بتواند تأثيري را که يک وسيله ي معين بر روي دانش آموزان خاص مي گذارد به مدرسه يا معلم نشان دهد. انتخاب نوع محتوا، روش و وسيله در فرآيند همواره تجويزي است و هيچگونه دستورالعمل تحکمي را نمي توان در اين مورد صادر کرد.
پنجشنبه بیستم دی 1386
طراحی آموزشی
بنام خدا
طراحي فعاليت هاي آموزشي
تهیه و تنظیم:
سید رفیع الدین میرعربشاهی[1]
Email:rafieddin.mirarabshahi@gmail.com
بخش اول
چگونه فرآيند آموزش را طراحي کنيم؟
تدريس[1] چيست؟
از تدريس، همانند يادگيري، تعريفهاي مختلفي ارائه شده است. بعضي، تدريس را «بيان صريح معلم درباره آنچه بايد ياد گرفته شود» مي دانند و گروهي ديگر تدريس را «همورزي متقابلي مي \دانند که بين معلم، دانش آموز و محتوا در کلاس درس جريان دارد.» عدّه ي زيادي از مربيان و متخصصان آموزش و پرورش، تدريس را «فراهم آوردن موقعيت و فرصتهايي که يادگيري دانش آموزان را تسهيل کند»، ناميده اند. از بررسي مجموعه ي تعاريف ارائه شده مي توان نتيجه گرفت که «تدريس، فعاليتي تعاملي و منظم و هدفمند بين معلم و دانش آموز به منظور تسهيل يادگيري است.» (شعباني،1382).
عوامل اصلي چنين فعاليتي عبارتند از: طراحي، اجرا و ارزشيابي. طراحي پايه و اساس اصلي اين فرآيند است که دو عامل ديگر يعني اجرا و ارزشيابي بر آن استوار هستند و تحقق مطلوب آنها وابسته به کيفيت طراحي آموزشي است.
طراحي [2] آموزشي چيست؟
طراحي آموزشي، پيش بيني و تنظيم رويدادهاي آموزشي بر اساس اهداف، محتوا و امکانات موجود با توجه به ويژگيها و ساخت شناختي دانش آموزان است. طراحي آموزشي، خواه مربوط به يک دروه کامل يا به يک جلسه ي آموزشي باشد، از اهميت خاصي برخوردار است. توجه و دقت در تنظيم آن مي تواند موجب کارايي و اثر بخشي تدريس شود. طراحي آموزشي ممکن است به دو صورتِ خُرد و کلان، انجام گيرد. طراحي در سطح کلان مربوط به شوراي برنامه ريزي درسي و متخصصان آموزشي است؛ اما طراحي در سطح خُرد، کلاً بر عهده ي معلم است. در فرآيند طراحي خُرد، توجه بايد بيشتر به حصول صلاحيتها و قابليتهاي مورد انتظار، جلب شود و با نگرشي سيستمي و نظام مند، مجموعه ي عناصري را که در يادگيري دانش آموزان مؤثرند، در نظر گرفت. معلم بايد کل محتواي آموزشي را به اجزاي قابل تدريس که معمولاً به نام «جلسات درس يا تدريس» ناميده مي شود، تقسيم کند و مشخص سازد که بر اساس زمان منظور شده، چند جلسه يا ساعت در طول ترم و يا سال تحصيلي تدريس خواهد داشت و در هر جلسه چه موضوعي و با چه اهدافي دنبال خواهد شد.
مراحل طراحي آموزشي
هدف از طراحي آموزشي، فراهم کردن امکانات يادگيري است؛ زيرا انتخاب فعاليت هاي يادگيري مؤثر و مناسب، عامل مهمي در فرآيند طراحي يک درس محسوب مي شود. قبل از شروع آموزش، معلم بايد همه چيز را پيش بيني و آماده کند و برنامه ي خود را بنويسد؛ اما با توجه به اين که فرآيند تدريس، هيچگاه نمي تواند کامل باشد، برنامه هاي طراحي شده بايد انعطاف پذير، مرتب و به روز گردند. يک برنامه آموزشي خوب بايد به نحوي نوشته شود که دستيابي به قابليت و صلاحيت مورد نظر را تضمين کند. در فرآيند طراحي مي توان از الگوهاي مختلف استفاده کرد؛ اما در تمام الگوها، حداقل چهار مرحله يا گام اساسي را بايد مورد توجه قرار داد. اين گامها عبارتند از:
گام اول : تحليل و تنظيم هدفهاي آموزشي
گام دوم : تحليل موقعيت آموزشي
گام سوم : تحليل و تعيين محتوا، روش و وسيله ي آموزشي
گام چهارم : تحليل و تعيين نظام ارزشيابي
گام اول : تحليل و تنظيم هدفهاي آموزشي
هدفهاي آموزشي، بيان کننده ي وضعيت مطلوب در يک رويداد آموزشي هستند. هدفهاي خوب تنظيم شده حداقل بايد داراي چهار ويژگي زير باشند:
1. دانش آموزان، محور باشند؛ يعني بر اساس فعاليت هاي دانش آموزان تنظيم شوند.
2. توصيفي از نتايج يادگيري باشند.
3. صريح، روشن و قابل فهم باشند.
4. قابل مشاهده و اندازه گيري باشند.
مراحل نگارش هدفهاي آموزشي
براي نگارش هدفهاي آموزشي، چهار مرحله ي اساسي بايد طي شود. اگرچه اين چهار مرحله، تسلسلي و پيوسته هستند؛ اما در فرآيند طراحي، الزاماً چنين نيستند، زيرا طراح، پس از نوشتن هر مرحله ممکن است مجدداًً به عقب برگردد و به بازنگري اهداف نوشته شده بپردازد و به اصلاح و بازنويسي آنها اقدام کند. مراحل نگارش هدفهاي آموزشي عبارتند از:
الف - تعيين هدف يا هدفهاي کلي [3] آموزشي
هدفهاي کلي آموزشي، اهدافي هستند که در پايان يک دوره يا جلسه ي آموزشي بايد تحقق يابند. اين دسته از اهداف، معمولاً به صورت عبارتهاي کلي مطرح مي شوند؛ مثلاً اگر بگوييم پس از مطالعه ي اين فصل «معلمان بايد با طراحي آموزشي آشنا شوند»، در واقع يک هدف کلي را بيان کرده ايم. هدفهاي کلي آموزشي، معمولاً به علت عدم صراحت مبهم و قابل تعبير و تفسير هستند. حتي در مقايسه با هدفهاي جزئي در مدت زمان بيشتري تحقق خواهند يافت.
اين دسته از اهداف چون مهارت نهايي کسب شده از جريان آموزش را بيان مي کنند، ممکن است به عنوان نوعي انگيزه، به کار روند اگرچه گروه کثيري از صاحب نظران تربيتي با نوشتن و تنظيم هدفهاي کلي مخالفند؛ اما به دليل اينکه جهت عمومي فعاليتها را تعيين مي کنند، هدفهاي پرارزشي هستند، زيرا از طريق هدفهاي کلي آموزشي مي توان هدفهاي جزئي، رفتاري و فعاليت هاي آموزشي را مشخص کرد و به آنها جهت و هماهنگي لازم بخشيد.
معلمان و طراحان آموزشي بايد توجه کنند هدفهاي کلي آموزشي زماني ارزشمند هستند که به هدفهاي جزئي و رفتاري تجزيه شوند؛ به عنوان مثال: براي رسيدن به اين هدف کلي که «معلمان با طراحي آموزشي آشنا شوند»، بايد تمام مراحل طراحي و فعاليت هايي که لازم است در مراحل اجرا دانش آموزان انجام دهند، به طور واضح و صريح مشخص شوند، در غير اين صورت هدف کلي، هرگز تحقق نخواهد يافت.
ب - تبديل هدف کلي به اهداف جزئي[4]
هدفهاي جزئي از تجزيه هدفهاي کلي به دست مي آيند و مراحل رسيدن به هدفهاي کلي را مشخص مي کنند، به همين دليل، نسبت به هدفهاي کلي محدودتر و مشخص تر و نسبت به هدفهاي رفتاري، داراي جامعيت و شمول بيشتري هستند. هدفهاي جزئي، همچون هدفهاي کلي اغلب به صورت افعال کلي و مبهم نوشته مي شوند و خود نيز ممکن است قابل تجزيه به هدفهاي جزئي ريزتر باشند. ساده ترين راه نوشتن اهداف کلي و جزئي در فرآيند آموزش اين است که بر اساس موضوع اصلي درس، هدف کلي نوشته شود و بر اساس عناوين فرعي درس، اهداف جزئي تنظيم گردند. در زير، جهت آشنايي با افعال کلي که براي نوشتن اهداف کلي و جزئي به کار مي روند، تعدادي از آنها آورده شده است:
افعال کلي
آشنا شدن / دوست داشتن / دانستن / کسب کردن / ارزش گذاري کردن / تمايل داشتن
فهميدن / باور کردن / تصديق کردن / ياد گرفتن / درک کردن
ج - تبديل هدفهاي جزئي به هدفهاي رفتاري
هدفهاي رفتاري، اهدافي هستند که نوع رفتارهاي شناختي، رواني - حرکتي (عملي)، عاطفي و قابليتها و مهارتهايي را که انتظار داريم در پايان يک فعاليت آموزشي در دانش آموزان ايجاد شود، به دقّت بيان مي کنند. در نوشتن هدفهاي رفتاري، نبايد اعمالي که معلم براي تدريس انجام مي دهد، تشريح شده باشد، بلکه بايد طوري نوشته شوند که دانش آموزان با مطالعه ي آنها بفهمند که چه انتظاراتي از آنها مي رود و چه بايد انجام دهند؛ مثلاً پس از پايان آموزش، با توجه به مطالب مطرح شده بايد بتوانند «براي فصل ساختار سلولي کتاب علوم زيستي و بهداشتي سال اول دبيرستان عملاً طرح درسي بنويسند».
اهداف رفتاري بايد واقع بينانه تنظيم شوند. هميشه بايد امکانات و مدت زمان آموزش و همچنين سطح تحصيلي و علاقه مندي دانش آموزان را در نوشتن هدفهاي رفتاري در نظر گرفت. اگر هدفهاي رفتاري، واقع بينانه تنظيم شوند، آموزش هم درست و مؤثر انجام خواهد شد. اهداف رفتاري خوب تنظيم شده، اهدافي هستند که اکثر دانش آموزان براي رسيدن به آنها مشکل خاصي نداشته باشند. اولين نکته در نوشتن هدف رفتاري، صراحت و قابل فهم بودن آن است.
هدفهاي رفتاري علاوه بر صراحت بايد قابل مشاهده و اندازه گيري باشند. محور ارزشيابي نتايج يادگيري، قابل مشاهده بودن آن نتايج است. کليد يک هدف قابل مشاهده، يک فعل قابل مشاهده است. فعل قابل مشاهده فعلي است که عمل قابل مشاهده يا رفتاري که نتيجه اش يک محصول قابل مشاهده باشد، توضيح دهد. بنابراين، يک هدف رفتاري مؤثر و خوب تعريف شده، هدفي است که صريح و قابل مشاهده و نتيجه اي قابل اندازه گيري باشد.
از ديد روانشناسان رفتارگرا، هدفهاي رفتاري داراي سه ويژگي زير مي باشند:
1- نوع رفتار بايد دقيقاً مشخص و خوب تعريف شده باشد.
منظور از نوع رفتار يا عملکرد در نوشتن هدفهاي رفتاري، بيان روشن، دقيق و صريح رفتاري است که انتظار مي رود دانش آموزان آن را انجام دهند تا مشخص شود که قابليت يا گرايش لازم را کسب کرده اند. نکته کليدي در نوشتن نوع رفتار، آن است که از افعالي که بر انجام کار دلالت دارد استفاده شود، مانند: «حذف کند»، «پاک کند»، «تعريف کند»، «اندازه بگيرد»، «آزمايش کند» و غيره.
لازم به يادآوري است که عملکرد يا رفتار، مي تواند هم در حيطه شناختي قرار گيرد و هم در حيطه رواني - حرکتي و عاطفي.
2- شرايط انجام رفتار يا عملکرد بايد دقيقاً بيان شود.
دومين عنصر مهم در نوشتن اهداف رفتاري، بيان شرايط و امکاناتي است که با توجه به آن، دانش آموزان بايد دانش، گرايش يا مهارت خود را نشان دهند. شرايط و امکانات، معمولاً به موقعيت اشياء يا چيزهايي اطلاق مي شوند که بايد در آن موقعيت يا با به کار گرفتن آن امکانات، فعاليت انجام شود تا دانش آموزان قابليت خاص را کسب کنند. گاه شرايط و امکانات، محدوديتها و يا امکاناتي را که موجود نيستند بيان مي کند. مانند «بدون استفاده از نتايج يک آزمايش تشخيصي»، «يا بدون به کار بردن ماشين حساب» فرد بايد بتواند آن قابليت را از خود نشان دهد.
از دادن يک فهرست طولاني از وسايل يا موادي که به نظر مي رسد براي عملکرد، ضرورت ندارد خودداري شود. اگر شرايط براي تمام اهداف رفتاري يک درس يکسان باشد، تکرار آن در تک تک اهداف رفتاري ضرورت ندارد و کافي است قبل از نوشتن تک تک هدفهاي رفتاري، اين عبارت نوشته شود: «پس از پايان آموزش از دانش آموزان انتظار مي رود با مطالعه يا به کارگيري وسايل ... بتوانند»:
الف - قانون ارشميدس را در دو سطر تعريف کنند.
ب - آزمايش مربوط به آن را بدون اشتباه انجام دهند.
3- معيار سنجش رفتار مورد نظر دقيقاً معين شود.
سومين ويژگي ضروري در نوشتن هدفهاي رفتاري، معيار است، که پايه و اساس قضاوت انجام رفتار را مشخص مي کند. به زبان ديگر، معيارها براي بررسي و تعيين ميزان مهارت دانش آموزان، به کار مي روند؛ مثلاً «با نود درصد دقت و بدون هيچ اشتباهي» يا «در مدت زمان مشخصي» انجام شود. بنابراين معيار، ممکن است به فرآيند يا به نتيجه ي فعاليت، مربوط باشد.
هدفهاي رفتاري را هرگز نمي توان به طور خلاصه نوشت. معلم بايد عملکرد يا رفتار را طوري بنويسد که ارتباط آن با شرايط و معيار تعيين شده واضح و روشن باشد. اين صراحت بايد در حدي باشد که افراد آشنا با فرآيند ياددهي - يادگيري بتوانند بدون اشکال و اشتباه، مقاصد آموزشي مورد نظر نگارنده را تدريس و يا ارزيابي کنند.
بسياري از معلمان به دليل عدم آشنايي با هدفهاي رفتاري معمولاً از افعال زير که درک آنها مشکل است و قابل اندازه گيري نيستند استفاده مي کنند؛ افعالي مانند:
دانستن / ياد گرفتن
تحسين کردن / لذت بردن
باور داشتن / درک کردن و غيره ....
بهتر است به جاي به کارگيري افعالي نظير افعال ذکر شده از افعالي که کمتر در معناي آن اشتباه رخ مي دهد و قابليت اندازه گيري آنها خوب است، استفاده کنيم.
افعال صريح در حيطه شناختي-افعال صريح در حيطه عاطفي-افعال صريح در حيطه رواني - حرکتي
تعريف کردن-قبول کردن-با مهارت به کار گرفتن
فهرست کردن-تأييد کردن-درست اجرا کردن
نام بردن-همکاري کردن-درست آزمايش کردن
توضيح دادن-علاقمند شدن-بازسازي کردن
تشخيص دادن-هم عقيده شدن-جابه جا کردن
طبقه بندي کردن-تحريک شدن-محکم کردن
تجزيه و تحليل کردن-آرزو کردن-عوض کردن
تشخيص دادن-با علاقه انجام دادن-و غيره ...
قضاوت کردن-تعهد داشتن-
و غيره ....-و غيره ....-
البته اين فهرست، شامل تمام افعالي که مي توان آنها را به کار برد، نيست و تنها نمونه اي از افعال رفتاري هستند. بنابراين طراح، ممکن است در هنگام نوشتنِ اهداف رفتاري از افعال ديگر نيز استفاده کند. هدفهاي زير نمونه اي از هدفهاي رفتاري مي باشند:
پس از پايان آموزش از دانش آموزان انتظار مي رود، بتوانند :
1- قسمتهاي مختلف قلب را براساس تصوير صفحه 27 کتاب دقيقاً و بدون اشتباه مشخص کنند و بنويسند.
2- با در دست داشتن يک نوار اندازه گيري، طول و عرض و ارتفاع مبلهاي داخل اطاق را بر اساس واحد سانتيمتر با 20 درصد خطا اندازه گيري کنند.
3- قطعه شعر معاصري را که به آنها داده شده است، براساس ملاکهاي بحث شده در کلاس، ارزيابي کنند.
معلمان بايد در نظر داشته باشند که فرآيندها و مهارتهايي وجود دارند که به طور مستقيم قابل مشاهده نيستند، اما نتايج قابل مشاهده اي توليد مي کنند؛ مثلاً ممکن نيست، معلمان فرآيند تفکر دانش آموزان را که تلاش مي کنند تا معادله اي را حل کنند، مشاهده کنند؛ اما آنها مي توانند پاسخهايي را که دانش آموزان مي دهند، تصميمهايي را که مي گيرند، يا هر گامي را که براي حل مسأله بر مي دارند و در نهايت نتايج حل معادلات را مشاهده، اندازه و قضاوت کنند. وقتي که دانش آموزان متني را به نثر مي نويسند، يا يک قطعه شعري را به نثر ترجمه مي کنند، يا يک کار هنري مثل نقاشي را به اتمام مي رسانند، تماماً قابل مشاهده هستند. چنين توليداتي همچون اهداف رفتاري مي توانند معلمان را مطمئن سازند که: آيا نتايج مورد انتظار اتفاق افتاده است يا نه؟ اما طراحان و معلمان بايد بين اهدافي که ويژه و قابل مشاهده هستند و اهدافي که توليدات نهايي قابل مشاهده دارند، تفاوت و تمايز قايل شوند.
اگر طراحي در نوشتن هدفهاي رفتاري، از افعالي استفاده کند که صريح و قابل مشاهده نباشد و يا يک توليد نهايي قابل مشاهده اي نداشته باشد، معلم نمي تواند تحقق اهداف آموزشي را ارزشيابي کند. براي سنجش درستي يا عدم درستي يک هدف رفتاري، مي توان نتايج سؤالهاي زير را مورد تحليل و بررسي قرار داد:
1- آيا هدف رفتاري، آنچه که دانش آموزان بايد انجام دهند به وضوح بيان کرده است؟
2- آيا هدف رفتاري شرايط مهمي را که تحت آن شرايط دانش آموزان نشان مي دهند که قابليت و صلاحيت لازم را کسب کرده، مشخص کرده است؟
3- آيا هدف رفتاري معيارهايي را که بتوان بر اساس آنها تبحر و صلاحيت دانش آموزان را مورد ارزيابي قرار داد، توضيح داده است؟
4- آيا افعال به کار برده شده در اهداف رفتاري، افعالي کاملاً قابل مشاهده و بررسي مي باشند، و مانع از اشتباه ارزشيابي مي شوند؟
5- آيا هدفهاي رفتاري با جزئيات کامل که نتايج عمل مورد انتظار را نشان مي دهد، بيان شده است؟
6- آيا هدفهاي رفتاري با توجه به فعاليت هاي دانش آموزان تنظيم شده است؟
7- آيا هدفهاي رفتاري آنچه را که معلمان در فرآيند آموزش بايد انجام دهند، مشخص مي کند؟
8 - آيا هدفهاي رفتاري معيارهاي مشخصي را براي سنجش يادگيري دانش آموزان فراهم مي سازد؟
[1] - Teaching
[2] - Desigining
[3] - Goals
[4] - objectives
- -
شنبه هشتم دی 1386
خدمات مشاوره
وروانسنجی
(بامجوزرسمی ازسازمان نظام روانشناسی ومشاوره)
*مشاوره تحصیلی،تربیتی،رفتاری،شغلی وخانواده
*سنجش وتشخیص اختلالات وسواس،اضطراب، افسردگی،شخصیت
*سنجش وشکوفایی هوش،حافظه،استعداد،خلاقیت،رغبت وپیشرفت تحصیلی
شاهین ویلا.خیابان نهم غربی.برج مهر.طبقه دوم
تلفن:4572939
